Për një diplomat ambicioz amerikan, në letër duket se nuk ka pasur kurrë më shumë mundësi për t’u emëruar ambasador.
Deri në fund të qershorit, më shumë se gjysma e ambasadave amerikane në botë ishin pa ambasador, përfshirë poste të rëndësishme si Gjermania dhe Arabia Saudite.
Në Afrikë situata është edhe më e theksuar, pasi afro 80% e ambasadave amerikane në kontinent nuk kanë ambasador.
Megjithatë, brenda Departamentit të Shtetit perspektiva për diplomatët nuk duket aspak optimiste. Që prej rikthimit të Donald Trump në Shtëpinë e Bardhë në janar 2025, presidenti ka shprehur hapur mosbesimin ndaj asaj që e ka quajtur “një establishment shumë i marrë i politikës së jashtme”.
Si institucioni që përfaqëson zyrtarisht SHBA-në në botë, Departamenti i Shtetit ka gëzuar tradicionalisht prestigj të madh. Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, ambasadorët amerikanë kanë pasur shpesh ndikim të konsiderueshëm në vendet ku kanë shërbyer.
Por 18 muaj pas fillimit të mandatit të dytë të Trump, shumë ish-diplomatë thonë se Departamenti i Shtetit jo vetëm që është lënë në hije, por ndodhet nën një presion të paprecedentë.
Duke thyer praktikën e gjashtë dekadave të fundit, Trump ka shmangur emërimin e diplomatëve të karrierës në krye të ambasadave. Nga 101 kandidatura për ambasadorë gjatë mandatit të tij të dytë, vetëm nëntë janë diplomatë profesionistë.
Kjo ndodh paralelisht me shkurtime të mëdha në Departamentin e Shtetit. Që nga rikthimi i Trump në detyrë, stafi është reduktuar me më shumë se 3.000 punonjës, ose mbi 20%.
Administrata e paraqet këtë proces si një reformë të domosdoshme të një burokracie që, sipas saj, ishte shkëputur nga objektivat e sigurisë kombëtare amerikane. Por diplomatët e karrierës e konsiderojnë atë një politizim të skajshëm dhe një spastrim të ekspertëve në emër të filozofisë “America First”, e cila, sipas tyre, nënvlerëson ekspertizën rajonale.
Në të njëjtën kohë, aleatët tradicionalë të SHBA-së shprehin shqetësim për dobësimin e rolit të Departamentit të Shtetit në diplomacinë e përditshme ndërkombëtare, ndërsa marrëveshjet e negociuara nga zyrtarë pa përvojë shpesh nuk japin rezultatet e pritura.
“Po përballemi me krizën më të dëmshme në historinë 102-vjeçare të Shërbimit Diplomatik amerikan”, thotë Nick Burns, i cili shërbeu për 31 vjet në diplomacinë amerikane dhe së fundmi ishte ambasador në Kinë.
“Po dobësohet fuqia amerikane”
Veteranët e Departamentit të Shtetit shprehen të alarmuar. Sipas tyre, problemi nuk është vetëm humbja e vendeve të punës apo e prestigjit, por dobësimi i ndikimit global të SHBA-së përmes humbjes së përvojës institucionale dhe zëvendësimit të diplomacisë me qasje më politike.
“Situata është shumë e rëndë”, deklaron Bill Burns, ish-ambasador amerikan në Rusi, ish-zëvendëssekretar i Shtetit dhe ish-drejtor i CIA-s gjatë presidencës së Joe Biden.
Sipas Burns, politikat e Trump po i shkaktojnë Departamentit të Shtetit dëme edhe më të mëdha sesa periudha e senatorit Joseph McCarthy në vitet 1950, kur fushata antikomuniste solli humbjen e ekspertëve amerikanë për Kinën.
“Ajo periudhë preku vetëm një fushë të caktuar dhe i kushtoi SHBA-së për rreth 15 vjet, deri te afrimi Nixon-Kissinger me Kinën. Ndërsa kjo që po ndodh tani prek çdo fushë. Nuk bëhet fjalë vetëm për një rajon apo një ekspertizë të vetme”, shprehet ai.
Burns kritikon jo vetëm atë që e quan “hakmarrje” të administratës ndaj diplomatëve të karrierës, por edhe atë që e cilëson si një shpërfillje të thellë ndaj diplomacisë profesionale.
residenti amerikan Donald Trump është mbështetur te bashkëpunëtorët e tij më të afërt për të negociuar marrëveshje ndërkombëtare, si memorandumi i mirëkuptimit me Iranin muajin e kaluar, i cili tashmë pothuajse ka dështuar pas përshkallëzimit të sulmeve mes dy vendeve.
Shumë kritikë ia atribuojnë brishtësinë e kësaj marrëveshjeje dhe kushtet që, sipas tyre, favorizonin Teheranin, vendimit të Trump për të lënë jashtë procesit diplomatët dhe ekspertët e karrierës.
“Duhet patjetër ajo ekspertizë profesionale dhe jopolitike për t’u përballur me negociatorët iranianë, të cilët, nga përvoja ime personale, i njohin në detaje të gjitha çështjet,” thotë ish-diplomati Bill Burns, i cili ka marrë pjesë në disa raunde negociatash me Iranin.
Ai shton se e njëjta gjë do të vlejë edhe nëse SHBA do të angazhohet seriozisht në negociata për luftën mes Rusisë dhe Ukrainës.
Edhe Yael Lempert, e cila shërbeu për 27 vjet në Departamentin e Shtetit dhe u shkarkua si ambasadore në Jordani ditën e parë të mandatit të dytë të Trump, është kritike.
“Ne u tejkaluam në negociata. Iranianët sollën ekipe ekspertësh që i njihnin në thellësi këto çështje, ndërsa SHBA jo, duke e vendosur veten në disavantazh,” deklaron ajo.
Administrata: Reforma ishte e domosdoshme
Administrata Trump i paraqet shkurtimet dhe ndryshimet në Departamentin e Shtetit si pjesë të luftës kundër të ashtuquajturit “shtet i thellë” dhe si një reformë të menduar për ta përshtatur institucionin me doktrinën “America First”.
Sipas një zëdhënësi të administratës, ndryshimet do t’i lejojnë Departamentit të Shtetit të veprojë “me ritmin që kërkojnë zhvillimet”.
Një zyrtar i lartë i administratës shprehet se roli i Departamentit të Shtetit nuk është të hartojë politikën e jashtme, por të zbatojë politikën e presidentit.
“Departamenti i Shtetit pëlqen ta shohë veten si qendra e politikës së jashtme. Kjo nuk është e vërtetë. Detyra e tij është të përfaqësojë politikën e jashtme të presidentit, jo ta krijojë atë,” tha ai.
Sipas këtij zyrtari, kur Marco Rubio mori detyrën si Sekretar i Shtetit në fillim të mandatit të dytë të Trump, mesazhi i tij ishte i qartë: “Kjo mënyrë funksionimi nuk po jep rezultat.”
Frikë për dobësimin e diplomacisë amerikane
Edhe brenda Departamentit të Shtetit pranohet se institucioni kishte nevojë për reforma, pasi kishte mbivendosje kompetencash dhe probleme organizative.
Megjithatë, shumë diplomatë besojnë se ndryshimet po përdoren si justifikim për të ulur rolin e diplomacisë profesionale dhe paralajmërojnë se ritmi i shpejtë i reformave mund të ketë pasoja serioze për ndikimin ndërkombëtar të SHBA-së.
Profesori i marrëdhënieve ndërkombëtare në Universitetin Princeton, Jacob Shapiro, vlerëson se modernizimi ishte i nevojshëm, por shton se ai u zbatua shumë shpejt dhe pa një analizë të plotë të pasojave për diplomacinë amerikane.
Sipas mbështetësve të administratës, ndryshimet më të mëdha në Departamentin e Shtetit që nga fillimi i Luftës së Ftohtë janë rezultat i përplasjes që Trump pati me institucionin edhe gjatë mandatit të tij të parë, kur ai ishte i pakënaqur me rezistencën e diplomatëve ndaj politikave të tij.
James Carafano, nga fondacioni konservator Heritage Foundation, thotë se gjatë mandatit të parë, ish-sekretari i Shtetit Mike Pompeo u përpoq të ruante ekuilibrin mes dëshirave të presidentit dhe funksionimit tradicional të institucionit.
“Në mandatin e dytë, Trump kërkoi shumë më tepër përputhje me vizionin e tij. Ai dëshiron ta kontrollojë Departamentin e Shtetit nga lart poshtë dhe ta ketë institucionin sipas mënyrës së tij,” shprehet Carafano.
Në politikën e jashtme të mandatit të dytë, Trump ka preferuar të mbështetet te njerëzit e tij më të afërt për zgjidhjen e krizave ndërkombëtare, duke u besuar misione të rëndësishme biznesmenëve dhe donatorëve si Steve Witkoff e Tom Barrack, si edhe dhëndrit të tij, Jared Kushner.
Trump ndryshon rrënjësisht diplomacinë amerikane, ekspertët paralajmërojnë humbje të ndikimit global
Për dekada me radhë, presidentët amerikanë kanë emëruar miq të afërt, donatorë dhe aleatë politikë si të dërguar të posaçëm ose ambasadorë në poste prestigjioze, si Londra apo Parisi. Megjithatë, këto emërime zakonisht balancoheshin me diplomatët e karrierës, të cilët garantonin vazhdimësinë dhe ekspertizën profesionale.
Sipas ish-ambasadorit Nick Burns, Shërbimi Diplomatik Amerikan u krijua në vitin 1924 pikërisht për t’i dhënë fund sistemit të emërimeve politike dhe për ta zëvendësuar atë me profesionistë të kualifikuar.
“Shumë nga diplomatët tanë më me përvojë janë larguar nga detyra. Sot nuk ka më diplomatë karriere në tavolinat ku merren vendimet. Kjo është një autogol për SHBA-në”, thotë Burns.
Administrata: Ambasadat nuk kanë më të njëjtin rol
Administrata Trump i hedh poshtë këto kritika, duke argumentuar se diplomacia tradicionale nuk është më aq e rëndësishme në epokën e rrjeteve sociale, lajmeve 24 orë dhe komunikimit të drejtpërdrejtë mes liderëve botërorë.
Sipas një zyrtari të lartë të administratës, ambasadat amerikane duhet të funksionojnë kryesisht si qendra logjistike dhe jo si burime kryesore informacioni për zhvillimet politike në vendet ku ndodhen.
Në këtë klimë, shumë diplomatë amerikanë ndihen të anashkaluar jo vetëm nga administrata, por edhe nga partnerët ndërkombëtarë.
Një ish-zyrtar i lartë i diplomacisë amerikane thotë se shumë diplomatë karriere kalojnë ditët duke përgatitur raporte që nuk lexohen ose nuk merren parasysh.
Aleatët komunikojnë drejtpërdrejt me rrethin e Trump
Diplomatë nga Europa, Lindja e Mesme dhe Azia Lindore pranojnë se gjithnjë e më shumë po përpiqen të ndërtojnë marrëdhënie me rrethin e ngushtë të Donald Trump dhe me të dërguarit e tij të posaçëm, në vend të Departamentit të Shtetit.
Arsyeja nuk është vetëm se aty ndodhet qendra e vendimmarrjes, por edhe fakti se diplomatët amerikanë shpesh dinë po aq pak për politikën e jashtme të Trump sa homologët e tyre të huaj.
Sipas ish-diplomatëve, ambasadorët dhe zëvendësit e tyre janë bërë shumë të kujdesshëm në raportimet që dërgojnë në Uashington, nga frika se mund të bien ndesh me linjën politike të administratës.
Ndërkohë, Marco Rubio, i cili mban njëkohësisht postin e Sekretarit të Shtetit dhe Këshilltarit për Sigurinë Kombëtare, kalon pjesën më të madhe të kohës në Shtëpinë e Bardhë, aty ku merren vendimet kryesore, dhe shumë më pak në selinë e Departamentit të Shtetit.
Një ish-diplomat e krahason situatën me një rrethim mesjetar: “Fillimisht hedhin topat mbi qytet dhe më pas kriposin fushat”, duke nënkuptuar se po shkatërrohen gradualisht strukturat dhe kapacitetet e institucionit.
Ndryshim i thellë i kulturës së Departamentit të Shtetit
Si veteranët e diplomacisë ashtu edhe mbështetësit e lëvizjes MAGA bien dakord për një pikë: Departamenti i Shtetit po përjeton një transformim të thellë kulturor.
Ekipi i Trump po përpiqet të imponojë vizionin “America First” mbi një institucion që, sipas administratës, ishte bërë tepër liberal, armiqësor ndaj presidentit dhe i prirur të nxirrte informacione në media.
Një zyrtar i administratës thotë se më parë shumë punonjës të Departamentit të Shtetit silleshin si hartues të politikës së jashtme dhe kundërshtonin vazhdimisht vendimet politike, duke penguar zbatimin e tyre.
Nga ana tjetër, diplomatët e karrierës këmbëngulin se ata kanë qenë gjithmonë shërbyes publikë jopartiakë dhe paralajmërojnë se brenda institucionit është krijuar një klimë frike, ku shumë punonjës ndihen të detyruar të dëshmojnë besnikëri ndaj filozofisë politike të administratës Trump.
Ish-diplomatët paralajmërojnë: Ndryshimet e Trump po transformojnë përgjithmonë diplomacinë amerikane
Ish-ambasadori amerikan Nick Burns kundërshton pretendimet e aleatëve të Donald Trump se Departamenti i Shtetit ishte shndërruar në një institucion me prirje liberale.
“Gjatë dekadave të mia në Departamentin e Shtetit ne përpiqeshim të krijonim një mjedis ku njerëzit mund të shprehnin lirshëm mendimet e tyre dhe të kundërshtonin një politikë kur besonin se ishte e gabuar. Por, pasi merrej vendimi, të gjithë e zbatonin atë,” shprehet Burns.
Edhe ish-drejtori i CIA-s dhe ish-diplomati Bill Burns shpreh shqetësim për atë që e quan një fokus të ri te “besnikëria politike” brenda Departamentit të Shtetit.
Sipas tij, punonjësit po vlerësohen gjithnjë e më shumë mbi bazën e bindjeve politike, që nga procesi i rekrutimit e deri te promovimet.
“Mendoj se kjo është thellësisht e pashëndetshme. Përvoja ime ka qenë se diplomatët i linin bindjet politike jashtë derës së institucionit. Nëse ua heq këtë kulturë, përfundon duke imituar sistemet autoritare, ku nëpunësit publikë frikësohen dhe merren vendime të gabuara,” tha ai.
Përplasja mes vizionit konservator dhe diplomatëve të karrierës
Ndryshimet kanë sjellë edhe krijimin e Ben Franklin Fellowship (BFF), një organizatë e diplomatëve konservatorë, e themeluar dy vite më parë për të promovuar ide dhe kandidatë me orientim konservator në diplomacinë amerikane.
Njëri nga themeluesit, Matt Boyse, thotë se Departamenti i Shtetit është zhvendosur gradualisht majtas, një proces që sipas tij nisi gjatë presidencës së Bill Clinton dhe u përshpejtua gjatë administratës Biden.
Si shembuj ai përmend politikat për diversitetin, barazinë dhe përfshirjen, si edhe zgjerimin e programeve të USAID-it, të cilat, sipas tij, nuk i shërbenin interesit kombëtar amerikan.
“Nëse je liberal, kjo të duket normale. Por gjysma tjetër e amerikanëve mendon se Departamenti i Shtetit kishte marrë drejtimin e gabuar,” deklaron Boyse.
Ai këmbëngul se BFF nuk është një organizatë ekskluzivisht e lidhur me lëvizjen MAGA, por një rrjet konservator që përfshin mbështetës të Ronald Reagan, libertarianë, përkrahës të Trump dhe republikanë tradicionalë.
Diplomatë që druhen të flasin
Nga ana tjetër, diplomatët e karrierës e shohin BFF si simbol të një kulture të re politike brenda Departamentit të Shtetit.
Sipas një ish-diplomati të lartë amerikan, disa ambasadorëve u janë bërë pyetje edhe për qëndrimin e tyre ndaj sulmit të 6 janarit 2021 në Kapitol, nga mbështetësit e Donald Trump.
Ish-ambasadorja në Jordani, Yael Lempert, thotë se në institucion mbizotëron një klimë frike.
“Ekziston një ndjenjë e qartë se njerëzit monitorohen politikisht. Shumë kanë frikë se çdo kritikë ose alternativë ndaj politikave të administratës mund të interpretohet si mungesë besnikërie dhe t’u kushtojë vendin e punës,” shprehet ajo.
Boyse i hedh poshtë këto akuza, duke thënë se shumë diplomatë thjesht po mbrojnë privilegjet e tyre dhe po paraqiten padrejtësisht si viktima të diskriminimit.
“Nuk ka kthim pas”
Ndërsa demokratët mendojnë se si mund ta rindërtojnë diplomacinë amerikane nëse rikthehen në pushtet në vitin 2028, edhe shumë ekspertë pranë tyre pranojnë se SHBA nuk mund të rikthehet më te modeli i vjetër i rolit dominues global.
Ata argumentojnë se diplomacia amerikane duhet të përshtatet me një botë ku liderët komunikojnë drejtpërdrejt përmes platformave si WhatsApp dhe ku prania tradicionale diplomatike mund të mos ketë më të njëjtën peshë.
Edhe veteranët e diplomacisë besojnë se është arritur një pikë pa kthim.
Sipas Bill Burns, dëmet e shkaktuara gjatë mandatit të dytë të Trump nuk mund të riparohen thjesht me ardhjen e një administrate të re.
“Gjatë mandatit të parë të Trump besohej se me një president tjetër mund të rikuperohej pjesa më e madhe e dëmeve. Këtë herë sfida është brezash. Gabimi më i madh do të ishte të mendohej se mjafton të kthejmë orën pas dhe gjithçka do të rikthehet si më parë”, përfundon ai.
