Amendamentet në draftin për Reformën në Drejtësi, për vlerësimin (vetting) e gjyqtarëve dhe prokurorëve egzistues, duket se janë “thembra e Akilit” e vërtetë e reformës në drejtesi. Ato janë një ndër arsyet bazë, se përse parti si PD e LSI hezitojnë të japin Ok e tyre për draftin. Kontrolli i imët i pasurive dhe gjithçkaje tjeter tremb shumëkënd. Transparenca ka një çmim, siç e thotë shprehja.
Në draft, nenet 58 e në vazhdim, i shtojnë Kushtetutës së Shqipërisë një Shtojcë me titull “Vlerësimi Kalimtar i Kualifikimit për Gjyqtarët dhe Prokurorët” që parashikon procesin e vlerësimit të kualifikimeve (vetting) të të gjithë gjyqtarëve dhe prokurorëve në detyrë nga Komisione të Pavarura Kualifikimi (KPK) të ngritura posaçërisht. Ashtu siç shprehet edhe Komisioni i Venecias në opinionin e saj të ndërmjetëm, “ky ndoshta është propozimi më radikal i Projekt-Amendamenteve dhe për pasojë kërkon vëmendje të posaçme”. Këto amendamente parashikojnë një rivlerësim të të gjithë gjyqtarëve dhe prokurorëve egzistues pavarësisht nëse ata janë të ndershëm apo të korruptuar.
Është pikërisht kjo arsyeja që disa forca politike hezitojnë (pa e deklaruar publikisht) të aprovojnë amendamtin në fjalë, pasi procesi i vlerësimit, në thelb do të kalojë në filtra të gjithë atë kastë gjyqtarësh dhe prokurorësh, jo vetëm se mbi ta rëndojnë akuza për korrupsion, por nga ana tjetër kanë qenë edhe nën ndikimin politik. Ky proces do të bënte që ndikimi i këtyre tre aktorëve të rëndësishëm politikë në sistemin e drejtësise të binte ndjeshëm.
Efektet mbi sistemin e drejtësisë
Në dokumentin e Komisionit të Venecias nënvizohet se thuajse të gjithë faktorët politikë në vend të kontaktuar nga reporterët e këtij Komisioni, e shohin sit ë nevojshme procesin e vetting, pasi niveli i korrupsionit në gjyqësorin shqiptar është jashtëzakonisht i lartë dhe situata kërkon masa urgjente dhe radikale. Por a krijon ky konsensus i gjerë një bazë të mjaftueshme për t’ia nënshtruar të gjithë gjyqtarët (përfshi ata të ndershmit) rivlerësimit, pavarësisht nga rrethanat specifike të secilit gjyqtar individual? Këtu fillon edhe fjalkryqi, pasi kjo kërkon konsensus politik dhe Komisioni i Venecias nuk është në pozicion të deklarohet lidhur me këtë. Një zgjidhje e tillë radikale do të ishte e pavend në kushte normale, thuhet në opinionin e ndërmjetëm të Venecias, sepse krijon tensione të jashtëzakonshme brenda gjyqësorit, destabilizon punën e tij, rrit mosbesimin publik tek gjyqësori, devijon vëmendjen e gjyqtarëve nga detyrat e tyre normale, dhe, si çdo masë e jashtëzakonshme, krijon rrezikun e kapjes së gjyqësorit nga forca politike që kontrollon procesin.
Shqipëria si Ukraina
Por a është Shqipëria një rast specifik, apo dhe vende të tjera janë përballur me këtë proces? Drejt një modeli të tillë ka shkuar edhe Ukraina, pas revolucionit demokratik në atë vend, para 2 vitesh. Komisioni i Venecias ka pasur mundësinë të shqyrtojë një situatë shumë të ngjashme në Ukrainë dhe në atë rast opinioni i Komisionit të Venecias ka qenë se “Nëse situata është siç përshkruhet nga përfaqësuesit e autoriteteve, mund të jetë edhe e nevojshme edhe e justifikuar që të ndërmerren masa të jashtëzakonshme për t’i korrigjuar këto mangësi. Masa të tilla të jashtëzakonshme duhet të synojnë të identifikojnë gjyqtarët individualë që nuk janë të përshtatshëm për të mbajtur një post gjyqësor”. Komisioni i Venecias beson se një masë e ngjashme drastike mund të shihet si e përshtatshme në kontekstin shqiptar, ndonëse mbetet një masë e jashtëzakonshme. Sipas tyre, procesi i vetting përshkruhet në Shtojcën e Kushtetutës dhe se kjo teknikë është ligjërisht e mundur: zgjedhja tregon karakterin e jashtëzakonshëm dhe të përkohshëm të procesit të vlerësimit (vetting). Komisioni rekomandon se duhet të ketë një dispozitë ku Shtojca do të pushonte së qeni pjesë e Kushtetutës në një datë të caktuar në të ardhmen dhe do të hiqej nga çfarëdo tekstesh të Kushtetutës botuar pas asaj date.
Armando Meta
