Qeveria shqiptare ka hedhur një hap të ri në politikat mjedisore dhe menaxhimin e burimeve, duke miratuar “Programin Kombëtar për Parandalimin e Krijimit të Mbetjeve”. Ky dokument strategjik, i cili shtrihet në një dekadë, synon të transformojë modelin aktual linear “prodho-përdor-hidh” drejt një ekonomie qarkulluese, duke vendosur objektiva të qarta për bizneset, institucionet dhe qytetarët.
Fundi i tarifave fikse, “paguaj sa hedh”
Një nga shtyllat më transformuese të këtij programi është kalimi i bashkive në sistemin PAYT (Pay-As-You-Throw). Sipas këtij modeli, tarifat e pastrimit nuk do të jenë më fikse, por do të llogariten në bazë të peshës ose vëllimit të mbetjeve të përziera që gjeneron çdo familje apo biznes.
Ky sistem, i cili pritet të implementohet plotësisht deri në vitin 2029, synon të nxisë qytetarët që të ndajnë mbetjet e riciklueshme në burim, duke ulur koston e faturës së tyre mujore, shkruan rtsh.al.
“Parandalimi i krijimit të mbetjeve nuk është më thjesht një dëshirë mjedisore, por një imperativ ekonomik dhe një kusht thelbësor për integrimin tonë në Bashkimin Evropian,” citohet në dokumentin shoqërues të vendimit. “Synimi ynë është të mbajmë produktet në qarkullim sa më gjatë, duke reduktuar presionin mbi landet dhe mjedisin.”
Programi parashikon masa drastike ndaj industrisë së prodhimit dhe importit. Për herë të parë, do të ndalohen ligjërisht praktikat e “vjetrimit të planifikuar” — projektimi i qëllimshëm i produkteve me jetëgjatësi të shkurtër.
Paralelisht, qeveria do të vendosë detyrimin për “të drejtën për riparim”. Kjo do të thotë se prodhuesit duhet të garantojnë pjesë këmbimi dhe shërbime riparimi me kosto efektive. Nëse një pajisje riparohet brenda afatit të garancisë, kjo e fundit do të zgjatet automatikisht me një vit, duke dekurajuar blerjet e panevojshme.
Prokurimi i gjelbër
Nga viti 2027, administrata publike do të jetë e para që do të zbatojë ndalimin e plastikës njëpërdorimshme në të gjitha godinat shtetërore. Gjithashtu, prokurimet publike për projektet e mëdha infrastrukturore do të kenë detyrimin që një përqindje të materialeve të ndërtimit ta kenë nga burime të ricikluara.
“Shteti duhet të shërbejë si lider i modelit të ri të konsumit. Duke përfshirë kriteret e gjelbra në tenderat publikë, ne po krijojmë një treg të ri për materialet e ricikluara dhe po nxisim inovacionin në industrinë e ndërtimit,” theksohet në program.
Sfidat e implementimit
Ndonëse programi është ambicioz, sfidat mbeten të mëdha. Sipas të dhënave të vitit 2022, rreth 77% e mbetjeve në Shqipëri përfundojnë në landfille, ndërsa vetëm 19% riciklohen.
Për të arritur objektivat e vitit 2035, programi ngarkon një sërë ministrish dhe agjencish, përfshirë Agjencinë Kombëtare të Ekonomisë së Mbetjeve (AKEM), për monitorimin e rreptë të planeve zonale. Moszbatimi i këtyre planeve nga ana e bashkive apo bizneseve do të shoqërohet me sanksione administrative dhe pezullime licencash, duke e bërë këtë program një nga instrumentet më të rreptë rregullatorë të miratuar vitet e fundit.
