Nga Vilant Xhori
Dy ditë më parë, në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Europës, Sali Berishës iu pre fjala nga drejtuesja e seancës me një formulë sa teknike aq edhe simbolike: “Mikrofoni juaj është i fikur. Nuk keni më përkthim.” Në pamje të parë, një incident procedural. Në thelb, një metaforë e saktë e pozitës ku ndodhet sot politikisht: një figurë që flet, por nuk dëgjohet më; që kërkon të rikthejë vëmendjen ndërkombëtare, por përballet me heshtjen institucionale. Ashtu si mikrofoni i fikur në Strasburg, edhe përpjekjet për të lehtësuar “non Grata” përmes lobimit kanë hasur në të njëjtin mur: mungesën e vullnetit politik për të dëgjuar dhe përkthyer një narrativë bazuar në një histori politike që tashmë nuk kërkon më as dëgjim dhe as përkthim..
Pra, shpallja “non grata” e Sali Berishës nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës nuk përbën as një episod të përkohshëm të diplomacisë amerikane, as një keqkuptim teknik që mund të korrigjohet përmes kontratave lobuese apo strategjive të marketingut politik. Ajo është, në thelb, një akt thellësisht politik, i mbështetur mbi parime normative që lidhen me shtetin e së drejtës, luftën kundër korrupsionit dhe mbrojtjen e institucioneve demokratike. Pikërisht për këtë arsye, përpjekjet për ta paraqitur këtë vendim si të kthyeshëm përmes ndërhyrjeve financiare jo vetëm që dështojnë praktikisht, por zbulojnë edhe një keqkuptim thelbësor të natyrës së vetë “non grata”-s si instrument i politikës së jashtme amerikane.
Në marrëdhëniet ndërkombëtare, “non grata” nuk është një sanksion formal juridik, por një gjykim politik mbi një bilanc sjelljesh. Ajo nuk i referohet një episodi të izoluar apo një vendimi të momentit, por një historie të gjatë veprimesh që, sipas vlerësimit të ShBA-së, kanë cenuar besimin publik, kanë minuar demokracinë, kanë dobësuar pavarësinë institucionale dhe kanë forcuar kulturën e pandëshkueshmërisë. Në këtë kuptim, “non grata” e Berishës është më shumë një pasqyrë e një modeli qeverisjeje sesa një ndëshkim personal.
Ajo që e bën situatën edhe më domethënëse është fakti se, pas shpalljes “non grata”, sjellja politike e z. Berisha nuk ka reflektuar as pendesë, as ndryshim kursi. Përkundrazi, ajo ka konsoliduar pikërisht ato tipare që e kanë justifikuar vendimin fillestar. Në vend të transparencës eshte zgjedhur errësira, në vend të respektimit te organave të drejtësisë është zgjedhur shantazhimi i tyre, në vend të respektimit të standarteve demokratike vashdohet me minimin e tyre dhe pse?
Së pari, përpjekjet për lobim në Shtetet e Bashkuara, të shoqëruara me pagesa milionëshe dhe të realizuara përmes strukturave jo gjithmonë transparente, kanë prodhuar më shumë dyshime sesa sqarime. Në vend që të kontribuonin në zbardhjen e së vërtetës, këto kontrata kanë nxjerrë në pah një problem themelor: mungesën e qartësisë mbi burimin e fondeve. Në një kontekst ku afera si Gërdeci apo Kompleksi Partizani janë bërë simbole të ndërthurjes së pushtetit politik me interesat private, errësira financiare nuk është thjesht çështje procedurale, por substancë politike. Lobimi, në këtë prizëm, nuk shfaqet si instrument transparence, por si tentativë për të reduktuar një problem moral dhe ligjor në një çështje imazhi.
Së dyti, një nga arsyet kyçe të shpalljes “non grata” ka qenë presioni sistematik mbi drejtësinë. Sot, kjo arsye jo vetëm që mbetet e vlefshme, por është bërë edhe më e dukshme. Diskursi publik i përdorur ndaj SPAK-ut dhe institucioneve të reja të drejtësisë është i mbushur me kërcënime, delegjitimim dhe përpjekje për frikësim. Kjo gjuhë nuk është thjesht retorikë elektorale; ajo është shprehje e një refuzimi të hapur të parimit të ndarjes së pushteteve dhe e një frike ekzistenciale nga llogaridhënia.
Së treti, po aq serioz është edhe minimi i demokracisë, veçanërisht brenda Partisë Demokratike. Sali Berisha ka ndërtuar një model të centralizuar dhe personal të ushtrimit të pushtetit, ku pluralizmi i brendshëm, konkurrenca e ideve dhe rinovimi politik perceptohen si kërcënime dhe jo si vlera. Ky model ka prodhuar një opozitë të ngurtësuar, të kapur pas së shkuarës, e paaftë për të ofruar vizion alternativ dhe për të përmbushur funksionin e saj kushtetues. Rasti i Ervin Salianjit është ilustrues: në vend që të trajtohet si pjesë e një procesi normal të qarkullimit të elitave politike, ai shndërrohet në target për t’u përjashtuar, duke dërguar një mesazh të qartë se mendimi i pavarur dhe sfida ndaj autoritetit personal nuk tolerohen. Filozofi dhe politikani francez Alexis de Tocqueville do ta quante këtë një formë të “tiranisë së butë”, ku frika zëvendëson bindjen.
Në këtë prizëm, “non grata” e Berishës është një çështje parimesh dhe standardesh, jo negociatash financiare. Heqja e saj përmes lobimit do të dërgonte një mesazh thellësisht të rrezikshëm: se korrupsioni mund të mbulohet me para, se drejtësia mund të frikësohet me shantazh dhe se demokracia mund të sakrifikohet në emër të interesave personale. Për sa kohë që këto sjellje vazhdojnë dhe mungon çdo formë reflektimi apo llogaridhënieje reale, shpallja “non grata” jo vetëm që mbetet e justifikuar, por shndërrohet në një domosdoshmëri morale dhe politike.
