Nga Tom Standage*
Shpërthimi i malit Tambora në prill 1815, një vullkan në atë që është Indonezia e sotme, ishte një nga më të mëdhenjtë në histori. Një re e dendur pluhuri dhe hiri u përhap në të gjithë botën, duke bllokuar diellin dhe duke ulur temperaturat globale. Në Kinë, moti i ftohtë dëmtoi pemët, të lashtat dhe shumë kafshë. Në Amerikën e Veriut, një “mjegull e thatë” mbuloi diellin, ndërsa në Nju Jork pati reshje dëbore. Trazirat dhe plaçkitjet shpërthyen në Evropë, prodhim dhe korrje nuk pati. Çmimet e ushqimit u rritën dhe dhjetëra mijëra njerëz vdiqën nga uria dhe sëmundjet. Kuajt ngordhën apo u vranë, pasi çmimi i lartë i tërshërës i detyroi njerëzit të zgjidhnin nëse do të ushqenin kafshët e tyre apo veten.
Kjo predispozitë e fundit bëri që Karl von Drais, një shpikës gjerman, të sajonte një mjet transporti personal që të zëvendësonte kalin: një copëz druri me dy rrota, të cilin ai e quajti Laufmaschine (fjalë për fjalë, “makinë e drejtuar”). I ulur mbi shalë, Drais e vuri në lëvizje duke vënë këmbët në tokë dhe duke e shtyrë çdo disa metra, ndërsa e drejtoi duke përdorur një levë timoni. Një drejtim demonstrues, gjatë të cilit ai udhëtoi 40 milje në katër orë, tregoi se ishte pothuajse aq i shpejtë sa një kalë dhe mund të vihej në lëvizje nga kalorësi pa shumë përpjekje. Pjesa e ndërlikuar ishte mbajtja e ekuilibrit ndërsa ecte, gjë që kërkonte ca praktikë.
Shpikja e Drais nuk e zëvendësoi kalin: moti u kthye në normalitet, duke çuar në një prodhim të bollshëm në 1817. Por pavarësisht kësaj, entuziastët vijuan ta përmirësojnë dizajnin e mjetit të ri. Kthesa thelbësore ishte shtimi i pedaleve dhe u bë në Francë në vitet 1860. Ndryshime të tjera përfshinin përmirësimin e frenave, një kornizë çeliku, rrota metalike të lehta dhe një zinxhir për t’i drejtuar ato. Nga fundi i viteve 1880, këta elementë ishin kombinuar në një dizajn modern të njohur: biçikleta.
Një shpikje e nxitur nga sfidat e një krize globale të harruar prej kohësh përfundoi duke u shpërndarë nëpër botë dhe u bë pjesë e jetës së përditshme. Çfarë risish mund të sjellë shpërthimi i koronavirusit i vitit 2020? Pandemia do të frymëzojë me siguri qasje të reja për edukimin në internet, të themi, ose shpërndarjen e dërgesave nga dronët – dhe, pa dyshim, disa ide më pak të dukshme. Kush do ta merrte me mend, në fund të fundit, se një vullkan do të çonte në shpikjen e biçikletës?
* Tom Standage është zv.redaktor i “The Economist” / “1843 Magazine” / Përktheu: Gazmira Sokoli /
