Nga Erion Hiluku
Për mashtrimin e brendshëm në biznes nuk flitet shumë, por që shkakton humbje milionare kjo dihet. Përvetësimi (dikur quhej thjesht vjedhje) i të mirave materiale ndodh pa dyshim gjithandej, por në vendin tonë është një fenomen aq i gjerë saqë ndonjë i huaj mund të thoshte: “është pjesë e kulturës”. Të zhvatësh mallin e punës private ose të shtetit, është e njëjta gjë si të vjedhësh veten, nëse jo, atë e gëzon edhe familja jote.
Shkaku i këtij shkrimi u bë një përshëndetje nga profesori im i Fakultetit të Ekonomisë në Madrid, ku për një studim ishte marrë si shembull: “Kompania, “Generalis T” deklaron falimentin e degës së saj në Shqipëri. Njëkohësisht deklaron se humbje të mëdha janë shkaktuar nga abuzimet me blerjet, shpenzimet me naftë, energji, telefona, vjedhje të lëndës së parë, bakër dhe materiale të tjera si edhe transporte. Shumë punonjës akuzohen të kenë përvetësuar materiale të ndryshme dhe të tjerët se kanë bashkëpunuar qoftë edhe me heshtjen e tyre”.
Konsumi jo i duhur i materialeve të shërbimit, përdorimi i telefonave të firmës, përdorimi i makinës për qëllime personale, marrja e materialeve, qoftë edhe e një lapsi, mbase nuk janë një dëm i madh, por padyshim janë një ves i keq që do të shtohet në sasi dhe në numrin e personave që e fitojnë, ndaj duhet ndaluar rreptësisht. Ky është hajduti i vogël i kategorisë së parë, i cili harxhon letër pa fund dhe merr gjëra që nuk bien në sy. Këtë e dallon kollaj, se kur e vëren ose edhe i thua me mirësjelle, ai shprehet se nuk po bën ndonjë të keqe. Është pafytyrësi.
Pastaj duke u rënduar nuk është vetëm ai që vjedh dy stilolapsa, por që vjedh direkt produktet e firmës. Ky është vrasësi, madje mund të jua shesë produktin të tretëve. Ky shpesh është i dëshpëruari i cili ka nevojë urgjente për lekë. Ai përvetëson gjëra sa herë i del rasti, e krijon rastin, i duhen lekë të shpejta. Është i babëzitur dhe nuk ka ndërgjegje. Mund të ketë probleme me lojën, me drogën, do të duket “maҫo” para ndonjë femre. Ky është një i paaftë që kapet lehtë se lë gjurmë si ujku në dëborë.
Fryrja e shpenzimeve është sporti tjetër i preferuar i hajdutëve profesionistë dhe me blerjet fiktive arrin kulmin i zanatit. Ka dy mënyra kryesisht: ose një përgjegjës departamenti realizon blerje dhe pastaj i justifikon si shpenzime, dhe tjetra kur një përgjegjës me të drejtë blerjeje bie dakort me ofruesin për të faturuar një produkt me ҫmim më të lartë. Madje bien dakort për të blerë një produkt që nuk ekziston duke shkëmbyer komisione e favore. Ky mundësisht është i zgjuari që mashtron njëkohësisht kolegët dhe biznesin. Studimet e fundit tregojnë se dëmi më i madh në biznes është shkaktuar nga njerëz të respektuar brenda organizatës. Zakonisht njerëz me përgjegjësi të mesme të cilët gëzojnë besimin e superiorëve të tyre, ndaj duke qenë edhe jashtë dyshimit vonojnë të kapen, sidomos nëse kanë zhvilluar ndonjë sistem me bashkëpunëtorë. Ky fenomen mbikëqyret nga nivele të ndryshëm kontrolli dhe grupe pune në të gjithë bizneset serioze përfshi edhe në zyrat shtetërore.
Nuk egziston një sistem i sigurtë kontrolli kundër mashtruesve, por padyshim që të apelosh në ndërgjegjen dhe moralin e njerëzve nuk mjafton. Të gjithë punonjësit duhet të jenë të ndërgjegjshëm për punën e tyre, të ndjejnë përgjegjësi për të, të përgjigjen për të. Ata duhet të ndjehen dhe të bëhen pjesë e ekipit. Mjeshtri i madh i bizneseve Steve Jobs la të thënë: “të mos flasim për produktin tonë si më i miri, por për personat që janë pjesë e tij”.
