Nga Wesley Rothman*
Ky libër është një relike e rëndësishme e poezisë, e artit ndërkombëtar, mitologjisë dhe gjuhës, si dhe e perspektivës.
Nëpërmjet tij, anglishtfolësit dhe poezidashësit ballafaqohen me një poet shqiptar të pazakontë nëpërmjet një serie të hartuar mençurisht, që të kujton “Elegjitë” e Rainer Maria Rilkes dhe “Fijet e barit” të Walt Whitmanit. “Zodiak” gjithashtu mbart me vete gjurmë vëzhgimore dhe referuese nga “Këngët” e Ezra Poundit.
Në këtë përkthim të veçantë – të gjuhës dhe kulturës – Kapurani dhe Miller na e lehtësojnë lidhjen tonë me Zeqon, duke na ofruar përkrah përkthimit, pozitën e gjuhës shqipe si dhe kulturën dhe historinë e një epiqendër midis Lindjes dhe Perëndimit (fundnotat na informojnë mbi referencat e shpeshta mbi mitologjinë, historinë dhe gjeografinë e Shqipërisë).
Lexuesit i jepet besim që të lundrojë mbi referencat pak më të njohura perëndimore.
Prezantimi i matur dhe informativ i Waynne-it tregon – çka kërkon nga ne si lexues dhe si njerëz si dhe çfarë Zeqo ofron.
Në një Shqipëri të turbulluar politike dhe kulturore, Zeqo portretizohet si një dijetar social dhe kulturor (“Shqipëria është edhe e lashtë dhe çuditërisht e re si komb, dhe arti i saj kombëtar dhe letërsia janë të ngjashme të dyja, sa të lashtë, aq edhe të rinj”)
Ky portretizim intrigues dhe delikat është i pranishëm si te parathënia, ashtu edhe te vetë poezitë – në formë mohimi.
Lexuesit inkurajohen të bëhen pjesë “kryesisht në ekstazë dhe vizionarë, në ajër para të gjitha llojeve të salduara çuditshmërisht, prekëse, të prirura dhe, pse jo, nganjëherë ironizuese dhe shpotitëse.”
Një aspekt tjetër i këtij portretizimi vjen në çka duhet të ndjejmë për Zeqon. “Zodiak” është oferta e tij “kundër anonimitetit të së ardhmes, një përpjekje për të skalitur emrin e tij sa më plotësisht dhe fuqishëm”.
Konteksti në të cilin ky libër është shkruar, është aq thelbësor sa poezia që përmban. Referencat dhe përkthimi duken prandaj si një akt përdëllimi dhe vëmendjeje ndaj Zeqos, por në fund të fundit ata janë absolutisht të domosdoshëm për këto poezi.
Ky përkthim i shkëlqyer na krijon lidhje të çuditshëm me një poet, një komb dhe një kulturë, që shumë shpesh është e anashkaluar, sikur me qenë e padukshme.
Shqetësimi i autorit se mund të harrohet, të bën të ndihesh keq (“ndërsa librat bëhen të padukshëm, sapo Zeqo i përfundon ato”), por ai gjithashtu i kujton vetes dhe të gjithëve ne që në shekullin e 21-të edhe Heminguejit “ia hoqën dhëmballët”.
Nga kjo pikëpamje, është e qartë arsyeja se pse pikërisht ndjenja e urgjencës dhe e frikës çuan në këto poezi të rrezikshme, të hapura dhe plot ekstazë.
Kur lexon “Zodiakun” e kupton pse ky portretizim është i dobishëm dhe pse paradoksi i zanatit, gjuha, intelekti dhe referencat janë të rëndësishme.
Ky libër është një ndërmjetës i shkëlqyer midis gjuhëve, midis kulturave, midis ndërgjegjësimeve dhe midis tendencave poetike.
Përmban një emocion të drejtpërdrejtë, që mund të mos preferohet nga shumë “Workshop-e amerikane”, por edhe një gjuhë që duket sikur pengohet, vetëm për të garuar dhe për t’u penguar sërish, dhe përsëri për t’u ngritur.
“Zodiaku” nuk është turizëm poetik, por një ftesë për t’u zhytur në poetikën, kulturën dhe emocionet e një “tjetri” që ne kurrë nuk mund të kishim pasur privilegjin për ta kuptuar.
Zeqo, nëpërmjet Kapuranit dhe Millerit, na prezanton me një grumbull elegant të përvojës njerëzore, një meditim madhështor të vendit të një njeriu brenda dhe jashtë kohës.
Ai zotëron humor, mprehtësi, pakëndshmëri dhe zhvillim.
Neve na ofrohet një mundësi e qartë negociate me Zeqon; ky libër, këto poezi, na kujtojnë se poezia, ashtu si dhe përkthimi, është një formë e jashtëzakonshme negociate.
* Poet bashkëkohor amerikan
BW/d.i.
