Duke u mbështetur në më shumë se 100 intervista me zyrtarë të lartë inteligjence dhe të brendshëm nga disa vende, ky raport ekskluziv i The Guardian tregon se si SHBA-të dhe Britania zbuluan planet e Vladimir Putinit për të sulmuar, dhe pse shumica e Evropës, përfshirë presidentin ukrainas, Volodymyr Zelensky, i hodhën poshtë ato. Me afrimin e përvjetorit të katërt të pushtimit dhe ndërsa bota hyn në një periudhë të re pasigurie gjeopolitike, politikanët dhe shërbimet sekrete evropiane vazhdojnë të nxjerrin mësime nga dështimet e vitit 2022.
Telefonata
William Burns kishte udhëtuar gjysmën e rrugës rreth botës për të folur me Vladimir Putin, por në fund iu desh të mjaftohej me një telefonatë. Ishte në nëntor 2021 dhe agjencitë amerikane të inteligjencës po merrnin sinjale në javët e mëparshme që tregonin se Putini mund të planifikonte një pushtim të Ukrainës. Presidenti Joe Biden dërgoi Burns, drejtorin e CIA-s, për t’i paralajmëruar Putinit se pasojat ekonomike dhe politike do të ishin katastrofike nëse do ta bënte.
Një linjë e sigurt ishte gati në një zyrë në ndërtesën e administratës presidenciale në Sheshin e Vjetër të Moskës, dhe zëri i njohur i Putinit u dëgjua në telefon. Burns paraqiti bindjen e SHBA-ve se Rusia po përgatitej për një pushtim të Ukrainës, por Putini e injoroi dhe vazhdoi me pikëpamjet e tij. Ai tha se agjencitë e tij të inteligjencës e kishin informuar për praninë e një anije amerikane lundruese mbi horizontin e Detit të Zi, e pajisur me raketa që mund të arrinin vendndodhjen e tij brenda pak minutash, një dëshmi e, sipas tij, vulnerabilitetit strategjik të Rusisë në një botë unipolare të dominuar nga SHBA-të.
Biseda, si dhe tre diskutime ballë për ballë me zyrtarët kryesorë të sigurisë së Putinit, dukeshin jashtëzakonisht shqetësuese për Burns. Ai la Moskën shumë më i shqetësuar për perspektivën e luftës sesa kishte qenë para udhëtimit dhe përcolli ndjesinë e tij te presidenti.
“Biden shpesh bënte pyetje po/jo, dhe kur u ktheva, më pyeti nëse mendoja se Putini do ta bënte. Unë i thashë: ‘Po’”, kujtoi Burns.
Tre muaj e gjysmë më vonë, Putini urdhëroi ushtrinë e tij të hynte në Ukrainë, në shkeljen më dramatike të rendit evropian të sigurisë që nga Lufta e Dytë Botërore. Historia e sfondit inteligjent të atyre muajve, se si Uashingtoni dhe Londra siguruan njohuri kaq të detajuara dhe të sakta mbi planet e Kremlinit, dhe pse shërbimet e inteligjencës të vendeve të tjera nuk u besuan atyre, nuk është treguar kurrë më parë plotësisht.
Ky raport bazohet në intervista të zhvilluara gjatë vitit të fundit me mbi 100 persona nga inteligjenca, ushtria, diplomacia dhe politika në Ukrainë, Rusi, SHBA dhe Evropë. Shumë prej tyre folën pa u identifikuar për të diskutuar ngjarje që janë ende sensitive ose të klasifikuara; ata që citohen me emër përmenden sipas titujve të tyre atëherë.
Është historia e një suksesi spektakolar të inteligjencës, por edhe e disa dështimeve. Së pari, për CIA dhe MI6, që parashikuan saktë skenarin e pushtimit, por nuk arritën të parashikonin rezultatin, duke supozuar se një pushtim i shpejtë rus ishte i pashmangshëm. Më thellë, për shërbimet evropiane, që refuzuan të besonin se një luftë e plotë në Evropë ishte e mundshme në shekullin 21. Ato kujtonin rastin e dyshimtë të inteligjencës që shërbeu për pushtimin e Irakut dy dekada më parë dhe ishin të kujdesshme për t’i besuar amerikanëve për një parashikim që dukej fantastik.
Më e rëndësishmja, qeveria ukrainase ishte plotësisht e papërgatitur për sulmin që po vinte, me presidentin Volodymyr Zelensky që kaloi muaj duke hedhur poshtë paralajmërimet gjithnjë e më urgjente amerikane si frikëra, dhe duke shtypur shqetësimet e fundit të elitës së tij ushtarake dhe të inteligjencës, që në fund bënë përpjekje të kufizuara për t’u përgatitur fshehurazi.
“Në javët e fundit, udhëheqësit e inteligjencës po fillonin ta kuptonin, morali ndryshonte. Por udhëheqja politike refuzonte ta pranonte deri në fund”, tha një zyrtar amerikan i inteligjencës.
Katër vite më vonë, ka shumë mësime për të nxjerrë nga këto ngjarje mbi mënyrën se si mblidhet dhe analizohet inteligjenca. Ndoshta më e rëndësishmja, ndërsa bota duket më e paparashikueshme se kurrë, është se është e rrezikshme të hedhësh poshtë një skenar vetëm sepse duket jashtë asaj që është racionale ose e mundshme.
“Ndjeva që dëshmitë që u prezantuam ishin mbresëlënëse. Nuk është se mbajtëm diçka që, po ta kishin parë, do të kishte bërë ndryshimin”, tha Jake Sullivan, këshilltari për sigurinë kombëtare i Biden, mbi arsyet pse aleatët evropianë nuk u besuan amerikanëve. “Thjesht ishin të kapur nga bindja se kjo nuk kishte kuptim”.
Putini fillon të planifikojë
CIA zbuloi shumë gjëra mbi planet e Putinit për të sulmuar Ukrainën, por një gjë që nuk arritën ta përcaktonin me siguri ishte se kur ai vendosi për herë të parë të shkojë “all-in”. Duke shqyrtuar më vonë provat, si detektivë në vendngjarje, disa nga analistët e agjencisë identifikuan gjysmën e parë të vitit 2020 si momentin më të mundshëm.
Gjatë atyre muajve, Putini miratoi amendamente kushtetuese për të siguruar se mund të qëndronte në pushtet pas 2024-ë. Më pas, i izoluar për muaj gjatë Covid, ai lexoi me ngulm libra mbi historinë ruse dhe reflektoi mbi vendin e tij në të. Gjatë verës, shtypja brutale e një proteste në Bjellorusi la presidentin Alexander Lukashenko më të dobët dhe më të varur nga Kremlini se kurrë. Kjo krijoi mundësinë që Lukashenkos t’i lejohej përdorimi i territorit bjellorus si bazë nisjeje për pushtim.
Rreth së njëjtës kohë, një grup helmuesish të FSB-së vendosi agjentin nervor novichok në të brendshmet e Alexei Navalny-t, politikanit opozitar me potencial për të fituar mbështetje të madhe publike, duke e dërguar në koma. Në atë kohë, këto dukeshin si ngjarje të veçanta. Më vonë, filluan të dukeshin si hapat që Putini po merrte për të përgatitur skemën e madhe për Ukrainën, të cilën ai e ndiqte për të siguruar vendin e tij në histori si një lider i madh rus.
Sinjalet e këtij plani u vunë re për herë të parë në pranverën e vitit 2021, kur trupat ruse filluan të grumbulloheshin përgjatë kufijve të Ukrainës dhe në Krime, supozuar për stërvitje ushtarake. SHBA-të morën inteligjencë që sugjeronte se Putini mund të përdorte fjalimin e tij vjetor, të planifikuar për 21 prill, për të paraqitur rastin për veprime ushtarake në Ukrainë. Kur Biden u informua për këtë inteligjencë një javë para fjalimit, u alarmua dhe e telefonoi direkt Putinin.
“Ai ngriti shqetësime mbi grumbullimin e trupave dhe kërkoi një de-eskalim, si dhe propozoi një samit në muajt e ardhshëm, që e dinim se do të ishte i interesuar për Putinin”, tha Avril Haines, drejtoresha për inteligjencën kombëtare e Biden.
Kur Putini mbajti fjalimin, ai ishte shumë më pak agresiv se sa pritej, dhe një ditë më vonë ushtria ruse njoftoi se stërvitjet ushtarake në kufi kishin përfunduar. Dukej se oferta për samit kishte neutralizuar kërcënimin, dhe kur dy liderët u takuan në Gjenevë në qershor, Putini pothuajse nuk përmendi Ukrainën. Vetëm në retrospektivë u kuptua arsyeja: Ai kishte vendosur tashmë për një zgjidhje jo-diplomatike.
Rritja e alarmit
Katër javë pas samitit të Gjenevës, Putini publikoi një ese të gjatë dhe të shpërndarë mbi historinë e Ukrainës, ku shkonte deri në shekullin IX për të argumentuar se “sovraniteti i vërtetë i Ukrainës është i mundur vetëm në partneritet me Rusinë”.
Eseja ngriti vetullat, por vëmendja në Londër dhe Uashington u shpërqendrua shpejt nga tërheqja kaotike nga Afganistani. Në shtator, trupat ruse filluan një tjetër grumbullim përgjatë kufijve të Ukrainës; brenda një muaji arriti në një masë të vështirë për t’u injoruar. Uashingtoni mblodhi inteligjencë të re mbi planet ruse, më të detajuar dhe shumë më tronditëse se në pranverë. Në atë kohë, supozohej se Rusia mund të përpiqej për një aneksim formal të rajonit të Donbasit, ose në një skenar maksimalist, mund të përpiqej të krijonte një korridor tokësor përmes Ukrainës jugore, duke lidhur Donbasin me Krimenë e pushtuar. Tani, dukej se Putini mund të planifikonte diçka më të madhe: Ai donte Kievin.
Shumë nga elita politike amerikane ishin tepër skeptikë, por analistët e inteligjencës ishin të shqetësuar për atë që po shihnin.
“Kishte informacion të mjaftueshëm që tregonte se kjo nuk ishte më një mundësi e largët”, tha Haines.
Kur Burns u kthye nga Moska, alarmin e ngritën edhe më shumë. Pavarësisht nëse inteligjenca ishte e saktë apo jo, Biden tha se ishte koha për të filluar planifikimin.
Në mes të nëntorit, ai dërgoi Haines në Bruksel. Atje, në takimin vjetor të drejtuesve të inteligjencës të vendeve anëtare të NATO-s, ajo prezantoi bindjen amerikane se tani ekzistonte një mundësi reale për një pushtim masiv rus të Ukrainës. Richard Moore, drejtori i MI6 britanik, e mbështeti atë. Si pjesë e aleancës së ndarjes së inteligjencës Five Eyes, Britania kishte parë shumicën e asaj që SHBA-të kishin mbledhur, dhe gjithashtu kishte kanale të veta inteligjence që tregonin mundësinë e një pushtimi.
Megjithatë, përgjigjja kryesore në dhomë ishte skepticizmi. Disa hodhën poshtë idenë e pushtimit pa e marrë seriozisht. Të tjerë shprehën frikë se nëse NATO-ja do të adoptonte një pozicion të fortë, mund të rezultonte kontraproduktive, duke provokuar pikërisht skenarin që SHBA-të pretendonin se shqetësoheshin.
Menaxhimi i kësaj perceptimi do të qëndronte në mendjet e SHBA-ve dhe Britanisë gjatë muajve në vijim.
“Duhej të siguroheshim që të mos bënim asgjë që t’u jepte atyre një justifikim për të sulmuar”, tha Chris Ordway, zyrtar i lartë në Ministrinë e Mbrojtjes britanike. Në të njëjtën kohë, Londra dhe Uashingtoni besonin se Rusia kishte nevojë vetëm për dy muaj të tjerë për t’u përgatitur për pushtim dhe donin të ngrinin alarmin.
Biden urdhëroi ekipin e tij të ndante sa më shumë inteligjencë me aleatët, për t’i ndihmuar të kuptonin pse Uashingtoni ishte kaq i shqetësuar. Ai sugjeroi gjithashtu një nismë për de-klasifikim për të nxjerrë disa nga informacionet në publik. Kjo duhej bërë me kujdes, për të mos ekspozuar se si Uashingtoni kishte marrë provat.
“Këto janë burime dhe metoda për të cilat kemi derdhur gjak, djersë dhe lot, dhe mund të rrezikojnë jetët e njerëzve nëse humbasin”, tha Haines.
U implementua një sistem ku zyrtarët nga agjenci të ndryshme inteligjence kishin “mundësinë të japin mendimin e tyre për çdo gjë para se të publikohej”, tha ajo, për të siguruar që asgjë të mos rrëshqiste që mund të ekspozonte një burim. Gjatë javëve në vijim, SHBA-të ulën nivelin e informacionit më të ndjeshëm për aleatët dhe shpesh edhe për publikun, më shumë se çdo herë tjetër në kujtesën e fundit.
“Merrnim përmbledhje të klasifikuara nga amerikanët, dhe disa orë më vonë lexoje të njëjtin informacion në New York Times”, tha një zyrtar evropian.
Pamja nga Kievi
Në fund të tetorit, CIA dhe MI6 dërguan memorandum në Kiev që përshkruanin vlerësimet e tyre të reja shqetësuese të inteligjencës. Javën e ardhshme, pas vizitës së Burns në Moskë, dy zyrtarë amerikanë u shkëputën nga delegacioni dhe fluturuan në Kiev, ku informuan dy zyrtarë të lartë ukrainas mbi frikën amerikane dhe bisedat e drejtorit të CIA-s në Moskë.
“Thelbi ishte: ‘Ne do të ndjekim situatën. Do të shihni inteligjencën. Ky nuk është një paralajmërim normal, kjo është shumë serioze. Na besoni’”, tha Eric Green, një nga zyrtarët amerikanë. Ukrainasit dukeshin skeptikë.
Në mes të nëntorit, sekretari britanik i mbrojtjes, Ben Wallace, vizitoi Kievin dhe i tha Zelensky-t se Londra besonte se një pushtim rus tani ishte çështje “kur”, jo “nëse”. Ai e nxiti Zelensky-t të fillonte përgatitjet për luftë.
“Nuk mund të ushqesh një derr në ditën e tregut”, i tha Wallace presidentit ukrainas, sipas një burimi që ishte i informuar për takimin. Zelensky dukej se po dëgjonte thjesht pa ndërhyrje.
Zelensky ishte zgjedhur në 2019-ën me një platformë për të ndjekur negociata paqeje për të përfunduar konfliktin që Rusia kishte nisur në lindje të Ukrainës në 2014. Ai nuk besonte më se mund të bënte një marrëveshje me Putinin, por frikësohej se çdo fjalë publike mbi një luftë më të madhe do të shkaktonte panik në Ukrainë. Kjo mund të çonte në një krizë ekonomike dhe politike, duke rrënuar vendin pa nevojën që Rusia të dërgonte asnjë ushtar përtej kufirit.
Ai dyshonte se ky ishte plani i Putinit që në fillim. Ai u irritua gjithnjë e më shumë me amerikanët dhe britanikët, të cilët, përveç paralajmërimeve private, filluan të flisnin edhe publikisht për kërcënimin e pushtimit. Në nëntor, ai dërgoi një nga zyrtarët e tij më të lartë të sigurisë në një kryeqytet evropian me një mision sekret për të dorëzuar mesazhe te liderët politikë përmes kanaleve të inteligjencës: Frika nga lufta është e rreme dhe gjithçka lidhet me përpjekjen e SHBA-ve për të shtypur Rusinë.
Pak njerëz në Ukrainë besonin se një pushtim i plotë ishte i mundshëm, por agjencitë e inteligjencës së vendit po regjistronin shenja shqetësuese të aktivitetit të shtuar rus. Ivan Bakanov, drejtori i agjencisë së brendshme SBU, kujtoi se ndërsa shërbimet sekrete ruse tradicionalisht përqendroheshin në rekrutimin e burimeve të larta ukrainase, në vitin para pushtimit “ata shkonin pas gjithkujt”, përfshirë shoferët dhe funksionarët e rangut të ulët. Shpesh, këto përpjekje ishin “flamuj të rremë”. Rekrutuesit rusë pretendonin se ishin nga një nga agjencitë ukrainase të inteligjencës.
SBU gjithashtu ndiqte takime të fshehta midis oficerëve të FSB-së dhe zyrtarëve civilë ose politikanëve ukrainas. Këto takime shpesh ndodhnin në hotele luksoze në Turqi ose Egjipt, ku ukrainasit udhëtonin me pretendimin e turizmit. Rusia shpresonte që këta njerëz, të motivuar nga ideologjia, egoja ose paraja, të vepronin si një kolonë e pestë brenda Ukrainës kur të vinte koha.
“Para se të vija në SBU, edhe unë mendoja se mund të bënim një marrëveshje me rusët”, tha Bakanov, një partner i vjetër i biznesit të Zelensky-t dhe pa përvojë në inteligjencë kur u emërua në 2019. “Por kur sheh çdo ditë se si përpiqen të vrasin dhe rekrutojnë njerëz, kupton se ata kanë një plan tjetër, po thonë një gjë dhe bëjnë diçka tjetër”.
Megjithatë, disponimi i përgjithshëm në Kiev ishte se paralajmërimet amerikane ishin të ekzagjeruara. Ukraina kishte luftuar forcat proxy ruse në Donbas për tetë vjet, por ideja e një lufte të plotë, me sulme me raketa, kolona tankesh dhe marshim drejt Kievit, dukej e pamundur.
Një zyrtar evropian i inteligjencës tha se ky mendim mbeti i qëndrueshëm gjatë përmbledhjeve me homologët ukrainas në muajt para pushtimit.
“Mesazhi ishte: ‘Asgjë nuk do të ndodhë, janë vetëm kërcënime boshe,’” tha zyrtari. “Ata mendonin se maksimumi absolut mund të ndodhte ishte një përleshje në Donbas”.
Inteligjenca
Më vonë, kur rezultoi se SHBA-të dhe Britania kishin pasur të drejtë gjatë gjithë kohës, shumë njerëz pyetën se çfarë i kishte bërë ata kaq të sigurt. A kishte një agjent të fshehtë në rrethin e ngushtë të Putinit, që kalonte planet e luftës te CIA ose MI6?
“Shpesh paraqitet se si ‘ne gjetëm planet’, por nuk ishte aq e thjeshtë”, tha Haines. Indikatori më i qartë ishte pjesërisht i dukshëm nga imazhet satelitore komerciale: Dhjetëra mijëra trupa ruse që lëviznin në pozicione pranë kufirit me Ukrainën.
“Këto lëvizje trupash ishin të papritura dhe duhej shumë punë për të gjetur shpjegime përse do ta bëje këtë, përveçse që do t’i përdorje”, tha një zyrtar i lartë në DI, shërbimi britanik i inteligjencës ushtarake.
Po ashtu kishte komunikime ushtarake të kapura: asnjëra nuk përmendte pushtimin, por ndonjëherë përfshinin veprime që nuk do të kishin kuptim nëse nuk po planifikohej një pushtim. Kishte informacione të tjera nga burime të ndryshme që tregonin në të njëjtin drejtim: Grupe pro-ruse që përgatitnin terrenin në Ukrainë për të mbështetur veprime ushtarake,dhe krijimi i një programi për të rritur radhët e rezervistëve brenda Rusisë.
“Për herë të parë pamë informacion që tregonte potencialin për veprime në perëndim të Dnipros”, tha Haines, duke iu referuar lumit që ndan Ukrainën.
Shumica e atyre që u intervistuan refuzuan të zgjerojnë informacionet mbi inteligjencën e mbledhur, duke përmendur rëndësinë e ruajtjes së burimeve dhe metodave. Por intervistat me dhjetëra persona që panë pjesërisht ose të gjithë provat dhanë mjaftueshëm tregues.
Dy burime treguan se interceptimet nga Drejtoria Kryesore e Operacioneve e ushtrisë ruse ishin një burim i mundshëm informacioni mbi pushtimin. Departamenti drejtohet nga koloneli gjeneral Sergei Rudskoi, një planifikues ushtarak i respektuar, i cili njihet si “njeriu më i informuar brenda stafit të përgjithshëm”, sipas një ish-zyrtari ushtarak rus që e njihte personalisht. I gjithë planifikimi strategjik kalon përmes njësisë së tij të ngushtë, e vendosur brenda selisë së stafit të përgjithshëm në Moskë, dhe ishte vendi ku planet e luftës draftoheshin dhe përpiloheshin, edhe pse komandantët e tjerë të lartë të ushtrisë mbeteshin në errësirë.
Përgatitjet mund të dalloheshin edhe në pjesë të tjera të ushtrisë dhe shërbimeve të inteligjencës, edhe nëse ata që i kryenin nuk e dinin qëllimin përfundimtar.
“Shumica e njerëzve në Rusi nuk e dinin planin”, tha një zyrtar amerikan. “Por për ta bërë të mundur, duhej të ndodhnin mjaft gjëra që ishte shumë e vështirë të fshiheshin”.
Gazetari veteran Bob Woodward, në librin e tij War, përmendi një “burim njerëzor në Kremlin”, pa dhënë më shumë detaje. Kjo është e mundur, që në 2017, CIA kishte nxjerrë një burim të gjatë që punonte për shefin e politikës së jashtme të Putinit dhe që i kishte kaluar sekrete agjencisë për vite me radhë. Mund të ketë edhe të tjerë ende në vend.
Por Putini bëri përpjekje të mëdha për të fshehur qëllimet e tij edhe nga shumica e rrethit të tij të brendshëm dhe vetëm disa veta në sistemin rus e dinin për planet e pushtimit deri pak javë para se të fillonte. Mund të jetë që CIA ose MI6 kishin rekrutuar një super-agjent pranë presidentit, por duket më e mundshme që burimet njerëzore në Rusi ofruan prova të pjesshme ose konfirmuese dhe jo detajet kryesore. Shumica e inteligjencës kyçe mund të ishte nxjerrë nga imazhet satelitore, ose nga interceptimet e mbledhura nga NSA dhe GCHQ, agjencitë amerikane dhe britanike të inteligjencës së sinjaleve, thanë ata që i panë.
“Asnjë burim njerëzor nuk i zbuloi”, tha njëri.
Dhjetë javë para pushtimit
Në dhjetor 2021, SHBA-të dhe Britania kishin arritur një qartësi të arsyeshme mbi atë se si mund të dukeshin planet e luftës së Putinit. Në Uashington, një ekip ndër-agjencish filloi të takoheshin tri herë në javë për të diskutuar se si do të përgatiteshin dhe përgjigjeshin ndaj skenarit më të keq: Një sulm ndaj të gjithë vendit me qëllim ndryshimin e regjimit. Por nuk kishte prova të forta që Putini kishte marrë një vendim politik për të vënë në veprim planin e tij. Dhe këtu lindte problemi për të gjithë të tjerët.
Në Paris dhe Berlin, ashtu si në Kiev, agjencitë e inteligjencës interpretonin grumbullimin ushtarak jo si një plan lufte, por si një blof për të ushtruar presion mbi Ukrainën. Një zyrtar i inteligjencës britanike të mbrojtjes tha se ishte investuar “shumë përpjekje” për t’i bindur francezët dhe gjermanët, përfshirë disa vizita të papritura nga delegacione të ndryshme. Por bisedat u pritën kryesisht me rezistencë. “Mendoj se ata nisën nga pikëpamja: ‘Pse do ta bënte?’ Ndërsa ne nisëm nga: ‘Pse të mos e bënte?’ Dhe kjo dallim semantik i thjeshtë mund të të çojë në përfundime krejt të ndryshme”, tha zyrtari.
Për disa evropianë, kujtimet e sfondit të shtrembëruar të inteligjencës për pushtimin e Irakut në 2003-shin nxiti skepticizëm ndaj këtij alarmi të ri lufte. Një ministër i Jashtëm evropian, që kërkoi të mos specifikojë vendin, kujtoi një diskutim me Antony Blinken, sekretarin amerikan të shtetit, që u bë i nxehtë.
“Jam mjaft i vjetër për të kujtuar 2003-shin dhe atëherë isha një nga ata që ju besuan”, i tha ministri, Blinkenit. Ndërsa britanikët dhe amerikanët ndanin më shumë informacion se zakonisht, inteligjenca më sensitive shpesh vinte pa u zbuluar origjina, për të mbrojtur burimet.
“Na paralajmëruan, vërtet e bënë”, tha ministri. “Por thanë: ‘Duhet të na besoni’”.
Edhe kur 2003-shi nuk përmendej hapur, zyrtarët shpesh ndjenin hijen e saj.
“Hezitimi për të na besuar ishte padyshim një trashëgimi e Irakut”, tha John Foreman, atashé i mbrojtjes britanike në Rusi, i cili organizonte takime çdo dy javë me atashétë ushtarakë të vendeve të NATO-s në Moskë gjatë muajve para pushtimit. Ai dhe një koleg amerikan bënë përpjekje kryesisht të pasuksesshme për t’i bindur kolegët evropianë se kërcënimi ishte real.
“Nëse i tregon njerëzve gjëra dhe ata ende nuk të besojnë, ke një problem”, tha ai.
Një bllok psikologjik i madh për disa shërbime evropiane të inteligjencës ishte se ato besonin se Putini ishte kryesisht një aktor racional dhe ishin thellësisht skeptikë se ai do të ndërmerrte një plan që ata e ndjenin si të destinuar për të dështuar. Sipas vlerësimeve ruse të siguruara dhe përmbledhura nga një shërbim perëndimor, Moska mendonte se vetëm 10% e ukrainasve do të luftonin një pushtim, ndërsa të tjerët ose do ta mbështesnin aktivisht ose do ta pranonin me rezerva një pushtim rus. Ky ishte një vlerësim jashtëzakonisht optimist, por edhe 10% e popullsisë së Ukrainës janë 4 milionë njerëz. Forca që Rusia kishte grumbulluar nuk ishin të mjaftueshme për të luftuar kundër një rezistence të tillë, besonin evropianët.
“Ne kishim të njëjtin informacion mbi trupat në kufi, por ndryshonim në analizën e asaj që ishte në kokën e Putinit”, tha Étienne de Poncins, ambasadori francez në Kiev.
Edhe Polonia, tradicionalisht agresive ndaj Rusisë, nuk ishte e bindur nga ideja e një pushtimi të plotë.
“Ne supozuam se SVR dhe GRU [agjencitë e inteligjencës] do t’i thoshin Putinit se ukrainasit nuk do të mirëprisnin rusët me lule dhe kek të freskët”, tha Piotr Krawczyk, kreu i shërbimit polak të inteligjencës së jashtme.
Shërbimi polak kishte njohuri të mira mbi Bjellorusinë fqinje, ku ishin vendosur forcat që mund të zbrisnin në Kiev nga veriu, dhe këto dukeshin si trupat më të dobët nga të gjithë.
“Shumica ishin rekrutë të rinj… u mungonte municioni, karburanti, udhëheqja dhe trajnimi”, tha Krawczyk. Dukej si një mekanizëm shpërqendrimi për të tërhequr vëmendjen dhe zjarrin ukrainas nga një përpjekje e kufizuar në Donbas, jo një forcë e fortë që mund të mbante pushtimin e pjesës më të madhe të vendit.
Amerikanët, megjithatë, shikonin planifikimin e hollësishëm rus për një rend politik të ri në Ukrainë dhe ishin gjithnjë e më të bindur se Putini po përgatitej për një pushtim të plotë, me qëllim ndryshimin e regjimit. “Ai nuk po shikonte një menu dhe thoshte: ‘Mund të bëj të vogël, mesatare ose të madhe,’” tha Sullivan. “Ai ishte shumë i fokusuar në marrjen e kontrollit mbi Kievin”.
Në Uashington, supozimi i punës ishte se të paktën në fazën fillestare të luftës, Putini do të ishte i suksesshëm. Ministri i Mbrojtjes ukrainas, Oleksiy Reznikov, kujtoi një vizitë në Pentagon, pak pasi mori detyrën në nëntor 2021. Ai ishte skeptik ndaj alarmit të pushtimit, por mund të shihte se amerikanët ishin të bindur, kështu që pyeti nëse do të konsideronin dërgimin e armëve më të mira për të ndihmuar mbrojtjen e vendit të tij nga tmerret që parashikonin. Ai mori një refuzim të prerë.
“Imagjino që ke një fqinj që vjen në shtëpi me një diagnozë kanceri se do të vdesë brenda tre ditëve”, tha Reznikov. “Do t’i ofroje mëshirë, por nuk do t’i jepje ilaçe të shtrenjta”.
Gjashtë javë para pushtimit
Në fillim të janarit, amerikanët morën informacion më të detajuar mbi planet: Trupat ruse do të pushtonin Ukrainën nga disa drejtime, përfshirë Bjellorusinë, forcat ajrore do të zbarkonin në aeroportin Hostomel jashtë Kievit për të marrë kontrollin e kryeqytetit, dhe kishte një plan për të vrarë Zelensky-n. Përgatitjet për lojën e tokës pas pushtimit ishin gjithashtu në zhvillim, me lista të figurave pro-ukrainase që do të internoheshin ose ekzekutoheshin dhe figura pro-ruse që do të emëroheshin për të drejtuar Ukrainën.
Burns udhëtoi në Kiev për të informuar presidentin ukrainas personalisht mbi atë që CIA frikësohej se do të ndodhte, por reagimi nuk ishte ai që mund të kishte shpresuar. Një javë më vonë, Zelenskyy publikoi një video apel për ukrainasit duke u thënë të mos dëgjonin ata që parashikonin konflikt. Gjatë verës, ukrainasit do të gatuanin mish si zakonisht, tha ai, duke insisuar se “besonte sinqerisht” se nuk do të kishte luftë të madhe në 2022.
“Merrni frymë thellë, qetësohuni dhe mos vraponi për të bërë stoqe me ushqim dhe fishekzjarre,” u tha ai qytetarëve. Këshilla ishte katastrofike, duke qenë se mijëra njerëz së shpejti do të bllokoheshin në zona aktive të konfliktit ose nën pushtimin rus.
Zelensky ende shqetësohej, dhe me të drejtë, se paniku i luftës mund të rrënonte ekonominë. Autoritetet lejuan disa kurse trajnimi ushtarak, dhe mijëra ukrainas të trembur nga alarmi i luftës u regjistruan. Por dukej se, thellë brenda, Zelensky thjesht nuk besonte amerikanët. Kjo ishte pjesërisht për shkak se Perëndimi nuk po fliste me një zë të vetëm. Liderët francezë dhe gjermanë, Emmanuel Macron dhe Olaf Scholz, ende besonin se një luftë mund të shmangej përmes negociatave me Putinin.
“Britanikët dhe amerikanët po thoshin se do të ndodhte”, tha një zyrtar i lartë ukrainas. “Por francezët dhe gjermanët i thoshin atij: ‘Mos e dëgjo këtë, është gjithë e pavërtetë’.”
Tre ditë pas videos së Zelensky-t më 22 janar, Ministria e Jashtme Britanike publikoi një deklaratë që pretendonte se Londra kishte inteligjencë që Rusia donte të vendoste ish-deputetin ukrainas Yevhen Murayev, një figurë margjinale me pak profil publik, si kryeministër pas pushtimit. Për shumë njerëz, kjo dukej absurde.
“Kur Britania e shpalli këtë, u bëra edhe më skeptik”, tha një zyrtar evropian i inteligjencës. “Nuk kishte kuptim. Sigurisht që rusët nuk ishin kaq budallenj”.
Dy javë para pushtimit
Në mes të shkurtit, ambasadat britanike, amerikane dhe disa të tjera evropiane kishin evakuuar Kievin, duke shkatërruar pajisje të ndjeshme para se të largoheshin. Stacioni i CIA-s u tërhoq në një bazë të fshehtë në perëndim të Ukrainës, duke lënë disa raketa anti-tank të dorës në selinë e SBU-së si dhuratë lamtumire gjatë largimit nga qyteti. Në Londër, stafi kyç në Ministrinë e Mbrojtjes u zhvendos në hotele pranë godinës së ministrisë, në mënyrë që të ishin në punë brenda minutash kur të vinte momenti.
Edhe shumë vende evropiane kishin ulur praninë e tyre në Kiev në minimum dhe kishin hartuar plane evakuimi, për çdo rast. Por Macron dhe Scholz ende besonin se mund të flisnin me Putinin jashtë një sulmi dhe të dy udhëtuan në Moskë në shkurt për të argumentuar për diplomacinë. Pas gjashtë orësh bisedimesh në Kremlin, Macron njoftoi me krenari se kishte “siguruar një garanci” nga Putini që Rusia nuk do të eskalonte tensionet.
Amerikanët vazhdonin të interpretonin sinjalet e Moskës në mënyrë shumë ndryshe. Në telefonatën e fundit të Biden me Putinin më 12 shkurt, ai e gjeti liderin rus të vendosur, të hekurt dhe krejtësisht të papërfillshëm ndaj çdo oferte për negociata. Kur mbylli telefonin, Biden i tha ndihmësve se ishte koha për t’u përgatitur për të keqen më të madhe. Lufta ishte e pashmangshme dhe pushtimi mund të ndodhte çdo ditë.
Në bisedat mes Biden dhe Zelensky-t, tonet shpesh bëheshin të tensionuara, teksa presidenti amerikan thoshte hapur se rusët po vinin për Kievin. I zhgënjyer nga dështimi për ta bërë Zelensky-n dhe ekipin e tij të dëgjonin, Sullivan vendosi të fokusohej te agjencitë e inteligjencës ukrainase dhe ushtria, duke shpresuar që ato të ngrinin alarmin nga poshtë.
“Çdo takim, më thanë se do të ndodhte me siguri”, tha një zyrtar i inteligjencës ukrainase i vendosur në Uashington, duke kujtuar takime të shumta me kolegë të CIA-s. “Kur shikoja në sy të tyre, mund të shihja se nuk kishte dyshim. Dhe çdo herë më pyesnin: ‘Ku do ta çoni presidentin? Cili është plani B?’” Ai u tha se nuk kishte plan B.
Një grup i vogël oficerësh në HUR, agjencia ushtarake ukrainase e inteligjencës, filloi të bënte planifikim të heshtur për situata emergjente në janar, nxitur nga paralajmërimet amerikane dhe informacioni i tyre vetjak, kujtoi një gjeneral i HUR. Nën pretendimin e një ushtrimi mujor trajnimi, ata morën me qira disa shtëpi të sigurta rreth Kievit dhe vendosën stokime të mëdha parash. Pas një muaji, në mes të shkurtit, lufta ende nuk kishte filluar, kështu që “ushtrimi” u zgjat për një muaj tjetër.
Komandanti i përgjithshëm i ushtrisë, Valerii Zaluzhnyi, ishte i frustruar që Zelensky nuk donte të vendoste ligjin ushtarak, i cili do t’i lejonte të ripoziciononte trupat dhe të përgatiste planet e betejës.
“Po lufton kundër Mike Tyson dhe e vetmja betejë që ke pasur më parë ishte një sherr me jastëk me vëllain tënd të vogël. Është një mundësi një në një milion dhe duhet të përgatitesh”, tha ai.
Pa autorizim zyrtar, Zaluzhnyi bëri atë pak që mundej. Në mes të janarit, ai dhe gruaja e tij u zhvendosën nga apartamenti në katin e parë në kuartirin e tij zyrtar brenda kompleksit të stafit të përgjithshëm, për arsye sigurie dhe për të punuar orë më të gjata. Në shkurt, një gjeneral tjetër kujtoi se u zhvilluan ushtrime planifikuese mes komandantëve më të lartë të ushtrisë për të planifikuar skenarë të ndryshëm të pushtimit.
Këto përfshinin një sulm mbi Kievin dhe madje një situatë më të keqe se ajo që ndodhi më pas, ku rusët pushtuan një korridor përgjatë kufirit perëndimor të Ukrainës për të ndaluar furnizimet nga aleatët. Por pa miratimin nga lart, këto plane mbetën vetëm në letër; çdo lëvizje e madhe e trupave do të ishte e paligjshme dhe e vështirë për t’u fshehur.
Në javën e dytë të shkurtit, agjencia kufitare e Ukrainës kapi një provë të re që duhej të ishte vendimtare: Komunikime nga komandanti i një njësie çeçene të vendosur në Bjellorusi te Ramzan Kadyrov, lideri i emëruar nga Kremlini i Çeçenisë. Komandanti raportoi te Kadyrov se njerëzit e tij ishin në vend dhe së shpejti do të ishin në Kiev. Zelensky-t iu tregua regjistrimi, por mbeti i pashqetësuar, sipas një burimi të mirëinformuar. Në mbledhjet e këshillit të sigurisë, narrativi i përgjithshëm ishte ende se një pushtim i plotë ishte i pamundur dhe grumbullimi i trupave shërbente vetëm për të ushtruar presion ekonomik dhe politik mbi Ukrainën.
“Shumë prej nesh ishim të shqetësuar, por mendoj se të gjithë vendosën se gjëja më e sigurt ishte të pajtoheshin me presidentin”, tha një zyrtar i lartë.
Disa burime ukrainase thanë se besonin se Zelensky ishte i vendosur që një pushtim i madh ishte i papranueshëm sepse ishte bindur nga Andriy Yermak, shefi i stafit dhe bashkëpunëtori më i afërt. Yermak besonte se Rusia operonte në zonën gri, të mohuar të luftës hibride, dhe nuk do të ndërmerrte një pushtim të madh dhe dramatik që do të prishte marrëdhëniet me Perëndimin në mënyrë të pakthyeshme.
Yermak, i cili refuzoi kërkesën për intervistë për këtë artikull, ishte një nga pak zyrtarët ukrainas që kishte kontakt të rregullt me homologët rusë. Ai fliste shpesh me zëvendës-shefin e stafit të Putinit, Dmitry Kozak, si pjesë e negociatave të bllokuara prej kohësh mbi rajonin e Donbasit.
Nëse Kozak ndihmonte për të qetësuar Yermak se alarmi amerikan për pushtimin ishte i çmendur, më së shumti ishte sepse edhe ai vetë besonte kështu. CIA vlerësoi se vetëm disa zyrtarë jo-ushtarakë e dinin hollësisht planin e Putinit deri shumë vonë. Kozak ishte mbajtur në errësirë, së bashku me ministrin e Jashtëm, Sergei Lavrov dhe zëdhënësin e Putinit, Dmitry Peskov, thanë dy burime të lidhura mirë me Kremlinin.
Edhe një javë para pushtimit, shumica e elitës ruse ende nuk kishte ide se çfarë po vinte.
“Mora një telefonatë nga dikush i lartë në Kremlin që tha: ‘Ka shumë ushtarë rreth Putinit, atmosfera është tensionuar, dhe po ndodh diçka, por nuk e dimë çfarë’”, tha ai.
Tre ditë para pushtimit
Gjërat filluan të bëheshin më të qarta më 21 shkurt, kur Putini mblodhi këshillin e tij të sigurisë në një nga sallat madhështore të Kremlinit me mermer. Ai u ul vetëm në një tavolinë, ndërsa këshilltarët e tij ishin ulur larg, në një distancë të sikletshme. Putini i urdhëroi ata, një nga një, të ngjiteshin në podium për të shprehur mbështetjen e tyre. Zyrtarisht, këshilli po debatonte nëse do të njiheshin zyrtarisht “republikat popullore” të Donetskut dhe Luhanskut, të cilat Rusia i kishte pushtuar de facto që nga 2014, si shtete të pavarura. Por mesazhi i fshehtë ishte i qartë: Ky ishte një angazhim lufte.
Shumë nga elita dukeshin të shtangur ndërsa Putini kërkonte miratimin e tyre. Sergei Naryshkin, kreu i inteligjencës së jashtme, dukej i tmerruar dhe rrëmbeu fjalët, duke u përpjekur të përgjigjej me një mënyrë të hutuar që bëri që Putini të qeshte përçmueshëm para se të siguronte miratimin.
Një burim rus tha se atmosfera në këtë mbledhje ngjante me llogaritjet historike për Kremlinin në pranverë të vitit 1941, kur shefat e inteligjencës së Stalinit përpiqeshin t’i paralajmëronin se Gjermania naziste ishte gati të pushtonte Bashkimin Sovjetik, por frikoheshin të shtynin shumë për shkak të bindjes së liderit se nuk do të ndodhte.
“Naryshkin kishte informacion mbi Ukrainën që nuk përputhej me atë që po thoshin të tjerët”, tha burimi. “Por ai është i dobët dhe i pasigurt, dhe Putini donte të siguronte që të gjithë të dukeshin pjesë e vendimit. Kështu e shihje sjelljen që pamë”.
Pa kamerat, ndodhi një përplasje tjetër e habitshme. Kozak, personi i Putinit për Ukrainën, ishte i tmerruar nga ideja e një pushtimi, të cilën e kuptoi plotësisht vetëm në ditën e mbledhjes në Kremlin, tha një burim i afërt.
Kozak, i cili njihte Putinin për dekada, ishte personi i vetëm në dhomë që guxoi të fliste. Duke argumentuar nga një pikëpamje strategjike dhe jo morale, ai i tha presidentit se pushtimi i Ukrainës do të ishte një katastrofë, edhe pse, si shumica e elitës, ende nuk e dinte nëse plani i Putinit ishte për një veprim të kufizuar në Donbas apo një luftë të plotë. Pas përfundimit të mbledhjes, ai vazhdoi të debatonte personalisht me Putinin në sallën e madhe, tha burimi.
Miliona rusë që shikonin në televizion nuk panë asgjë nga kjo. Ata dëgjuan vetëm Putinin duke pyetur: “Ka ndonjë pikëpamje tjetër apo mendim të veçantë për këtë çështje?” Pyetja u prit me heshtje.
Dy ditë para pushtimit
Më 22 shkurt, ditën pas performancës teatrale të Putinit, këshilli i sigurisë së Ukrainës u mblodh në Kiev. Para mbledhjes, Zaluzhnyi përpiqej të siguronte mbështetje për vendosjen e ligjit ushtarak, që do t’i lejonte të fillonte lëvizjen e trupave. Brenda sallës, ai u mbështet nga Reznikov, ministri i mbrojtjes. Por Zelensky ende shqetësohej për shkaktimin e panikut, dhe këshilli refuzoi ligjin ushtarak, duke votuar për një masë më të lehtë, vendosjen e gjendjes së emergjencës.
Disa orë më vonë, kreu i këshillit të sigurisë, Oleksiy Danilov, i dorëzoi Zelensky-t një dosje të kuqe që përmbante një raport të klasifikuar mbi një “kërcënim fizik të drejtpërdrejtë” për presidentin. Me fjalë të tjera, ekipe vrasëse ishin në rrugë. Zelensky duket se nuk i dha shumë rëndësi, por informacioni duket se la përshtypje. Dita tjetër, në një takim serioz me presidentët e Polonisë dhe Lituanisë në pallatin madhështor Mariinsky në Kiev, Zelensky u tha atyre se mund të ishte hera e fundit që do ta shihnin gjallë. Pasi përfundoi takimi, oficerët polakë të inteligjencës nxituan të dy presidentët vizitorë drejt një karvani motorësh që u nis drejt perëndimit me shpejtësi maksimale.
Bartosz Cichocki, ambasadori i Polonisë në Ukrainë, mbeti në Kiev dhe disa orë më vonë u thirr në ambasadë për të marrë një telegram të klasifikuar nga Varshava. Ishte një tekst i shkurtër një paragrafësh, që njoftonte se pushtimi do të fillonte atë natë. Gjatë dy javëve të fundit, polakët kishin ndryshuar skepticizmin e tyre ndaj pushtimit, pjesërisht bazuar në inteligjencën e re mbi trupat rusë të vendosur në Bjellorusi. Tani kishte një konfirmim përfundimtar se sulmi po vinte. Ishte një nga telegramet e fundit që ambasada mori; më vonë, muret do të dridheshin për disa orë ndërsa një nga oficerët e inteligjencës polake, ende në Kiev, shkatërronte pajisjet e enkriptimit me një çekan të rëndë për të parandaluar çdo mundësi që të binin në duart e rusëve.
Pas leximit të telegramit disa herë, Cichocki doli jashtë për të marrë pak ajër të pastër. Ai pa qytetarët e Kievit duke vazhduar punët e tyre në një mbrëmje dimri, një skenë habitshëm normale duke marrë parasysh atë që tani dinte. Njerëzit po kontrollonin programin e teatrit në rrugë dhe një pjesë e tij dëshironte të vraponte, duke u thënë atyre se po vinte lufta dhe nuk do të kishte më shfaqje. Në vend të kësaj, ai u kthye shtëpi pa zhurmë, mendimet e tij të mbushura me idenë se bota po ndryshonte.
Tetë orë para pushtimit
Nëse Varshava tani ishte dakord me Londrën dhe Uashingtonin, Parisi dhe Berlini mbeteshin skeptikë edhe në momentet e fundit. Vlerësimet e inteligjencës së të dy vendeve tashmë pranonin se një veprim ushtarak ishte i mundur, por ende refuzonin idenë e një pushtimi të plotë që synonte Kievin. Ambasadori francez do ta mësonte këtë vetëm kur u zgjua në apartamentin e tij të lartë nga tingulli i raketave ruse.
Edhe më treguese është historia e Bruno Kahl, kreut të shërbimit të inteligjencës së jashtme gjermane BND. Pasi avioni i tij u ul në Kiev vonë në mbrëmje më 23 shkurt, agjencitë amerikane, britanike dhe polake të spiunazhit kishin përcaktuar tashmë se urdhrat për sulmin rus ishin dhënë. Mesazhe paniku për pushtimin e afërt po qarkullonin edhe midis gazetarëve të huaj në Ukrainë, të informuar nga burimet e tyre të inteligjencës. Por Kahl ose ishte i papërgjegjshëm ndaj këtyre informacioneve, ose i papërfillshëm.
Pak më vonë, pasi mbërriti në hotelin e tij luksoz në Kiev, ambasadori gjerman në Ukrainë mori një urdhër nga ministria e Jashtme në Berlin për të evakuuar menjëherë gjithë stafin diplomatik të mbetur nga Kievi. Kërcënimi ishte tepër urgjent për të pritur deri në mëngjes, tha ministria. Edhe atëherë, shefi i spiunazhit gjerman refuzoi ftesën për t’u bashkuar me konvojin diplomatik të mesnatës, duke cituar takime të rëndësishme për ditën tjetër. Ashtu siç pritej, ato takime nuk u mbajtën. Në vend të kësaj, Kahl u nxorr nga Kiev në ditën e pushtimit me ndihmën e inteligjencës polake, përmes rrugëve të bllokuara nga ukrainasit që largoheshin.
Në selinë e ushtrisë ukrainase në mbrëmjen përpara sulmit, Zaluzhnyi dhe gjeneralët e tij më të lartë përpiqeshin të zbatonin disa masa të fundit. Mina u vendosën në shtratin e Detit të Zi për të penguar një zbarkim detar në Odesa dhe disa njësi u urdhëruan të zhvendosen në pozicione më strategjike.
“E gjithë kjo ishte plotësisht e ndaluar. Nëse pushtimi nuk do të ndodhte, mund të kishte raste gjyqësore kundër nesh për këtë, por shumica e komandantëve pranuan se nuk kishim zgjidhje dhe e zbatuam”, tha një gjeneral.
Agjencia ukrainase e inteligjencës ushtarake, HUR, gjithashtu po vazhdonte përgatitjet e heshtura. Më 18 shkurt, kreu i saj, Kyrylo Budanov, mori një përmbledhje nga një zyrtar perëndimor që shpjegoi hollësisht planet ruse për marrjen e aeroportit Hostomel. Informacioni ndihmoi në vendosjen e disa planeve të fundit mbrojtëse, megjithëse fitorja ukrainase në Hostomel në ditët e para të luftës do të ishte kaotike dhe e ngushtë.
Në prag të pushtimit, Budanov takoi Denys Kireev, një bankier ukrainas me kontakte të thella në elitën ruse, i cili kishte rënë dakord disa muaj më parë të furnizonte HUR me informacion nga kontaktet e tij në Rusi. Tani Kireev i tha Budanov se vendimi për pushtim ishte marrë dhe i dha informacion mbi kohën dhe drejtimin e sulmit rus. (SBU-ja besonte se Kireev ishte një agjent trefish, duke punuar në fund për Moskën, dhe u qëllua për vdekje ndërsa SBU përpiqej ta arrestonte disa ditë pas pushtimit.)
Sa për Zelensky-n, mendimi i tij ndaj presidentëve të Polonisë dhe Lituanisë se mund të mos e shihnin më gjallë tregonte se në momentin e fundit ai kishte pranuar seriozitetin e asaj që po vinte. Më vonë gjatë ditës, ai përpiqej të thërriste Putinin, por u refuzua. Në vend të kësaj, ai regjistroi një mesazh video për qytetarët rusë, duke u bërë thirrje që të pengonin udhëheqësinë e tyre nga nisja e një lufte. Ai gjithashtu u tha atyre: “Nëse sulmoni, do të shihni fytyrat tona. Jo shpinat tona, por fytyrat tona”. Ishte një ndryshim total i tonit krahasuar me mesazhet e tij të mëparshme.
Megjithatë, Zelensky dhe gruaja e tij, Olena, shkuan të flinin normalisht atë natë, tha ajo. Ajo nuk kishte as bagazhin emergjent të përgatitur, gjë që do ta bënte me ngut ditën tjetër ndërsa dëgjonte shpërthime në distancë duke u evakuuar në një vend të paditur, nën kërcënime për vrasje, së bashku me dy fëmijët e tyre. Pushtimi gjithashtu i gjeti të befasuar shumicën e kabinetit ukrainas, përfshirë Reznikov-in, ministrin e Mbrojtjes. Ai shkoi në shtrat me alarm të vendosur për orën 6:00 të mëngjesit. Ishte planifikuar të merrte një avion ushtarak drejt vijës së kontaktit në Donbas me ministrat e jashtëm baltikë, një shfaqje sfide përballë kërcënimit të shtuar. Në vend të kësaj, u zgjua në ora 4 nga Zaluzhnyi, i cili e njoftoi se lufta po fillonte.
Një zyrtar ukrainas që dinte çfarë po vinte ishte ministri i Jashtëm, Dmytro Kuleba. Ai kishte udhëtuar në Uashington për takime më 22 shkurt dhe zyrtarët e inteligjencës atje i treguan vendet e sakta ku tanket ruse po ngroheshin dhe prisnin të kalonin kufirin. Më pas, ai u fut në një takim të paparashikuar me Biden. Diskutimi serioz u ndje si një “bisedë mjek-pacient”, tha ai, dhe diagnoza ishte dukshëm terminale.
“Kur dola nga Zyra Ovale, kisha ndjesinë se Biden po përshëndeste, si mua, ashtu edhe popullin e Ukrainës”, tha Kuleba.
Pushtimi
Putini njoftoi fillimin e një “operacioni të veçantë ushtarak” në orën 04:50 sipas kohës së Kievit më 24 shkurt. Disa minuta më vonë, Rusia filloi një seri sulmesh me raketa ndaj objektivave rreth kryeqytetit. Para agimit, Zelensky mbërriti në kompleksin presidencial në rrugën Bankova, ku thirrja e tij e parë e huaj ishte për Boris Johnson.
“Dua të të pyes, Boris, si mik i vendit tim. Telefoni drejtpërdrejt Putinin dhe i thuaj të ndalojë luftën”, i tha Zelensky-Johnsonit, me zë të shqyer. Më vonë pati edhe thirrje për Parisin dhe Uashingtonin, dhe një takim me zyrtarë të sigurisë. Ligji ushtarak u vendos më në fund, në një seancë parlamentare të mbledhur me ngut.
Zelensky rifitoi qetësinë ndërsa mëngjesi avanconte, dhe dekoncentrimi u shndërrua në vendosmëri dhe zemërim. Gjatë një takimi me liderët politikë, sigurimi i tij hyri në sallë dhe e nxori me ngut: kishte informacion për sulme ajrore ndaj zyrës presidenciale dhe ndoshta ekipe vrasëse pranë. Ai doli më vonë, tashmë duke kaluar nga një politikan i tronditur në kostum, në një udhëheqës lufte me uniformë ushtarake.
Rreth të njëjtës kohë që Zelensky ndryshonte veshjet në Kiev, Putini mirëpriti kryeministrin e Pakistanit, Imran Khan, në Kremlin. Vizita ishte planifikuar muaj më parë, dhe Khan mbërriti në Moskë pikërisht kur tanket ruse po kalonin kufirin me Ukrainën. Papritur, Putini mbajti takimin.
Në një ditë historike që ndryshoi kursin e Europës, ndërsa anëtarët e elitës së tij shkëmbenin mesazhe të tronditura, ai kaloi më shumë se dy orë me Khan duke diskutuar marrëdhëniet bilaterale Moskë-Islamabad. Putini dukej i qetë gjatë bisedave, tha një burim pranë Khanit. Më pas, ai ftoi mysafirin të qëndronte për një drekë luksoze të paparashikuar në Kremlin. Në një moment, Khan pyeti për “elefantin në dhomë”: luftën që Putini kishte nisur disa orë më parë.
“Mos u shqetëso për këtë”, i tha Putini. “Do të përfundojë brenda pak javësh”.
Pasojat
Katër vjet më vonë, lufta vazhdon. Vlerësohet se rreth 400 mijë ushtarë rusë janë vrarë, ndërsa Rusia ka marrë kontrollin e 13% më shumë të territorit të Ukrainës sesa në fillim të vitit 2022.
Për agjencitë e inteligjencës britanike dhe amerikane, sulmi i tmerrshëm dhe i gjakosur i Putinit mbi Ukrainën ishte një moment shpëtimi. Për muaj të tërë, ata ishin thellë në planet e luftës që Putini kishte mbajtur sekret nga shumica e elitës së tij, dhe dy dekada pas fiaskos së Irakut, ata u dëshmuan të saktë përballë skepticizmit të gjerë. Pas pushtimit, zyrtarët amerikanë thanë se shumë shërbime partnere zhvilluan respekt të ri për CIA-n dhe agjencitë e tjera amerikane dhe u interesuan për bashkëpunim më të ngushtë.
Por pavarësisht suksesit të tyre në parashikimin e sulmit, Londra dhe Uashingtoni nënvlerësuan rezistencën ukrainase dhe e tepruan me fuqinë ruse, po ashtu si Putini. Ata kishin supozuar se pas pushtimit, do të ndihmonin një lëvizje partizane kundër pushtuesve rusë, me qeverinë ukrainase duke funksionuar nga mërgimi, ose duke qeverisur një shtet të kufizuar në perëndim të vendit.
“Deri në ditën e fundit, supozohej se kjo nuk do të zgjasë shumë”, tha një zyrtar i inteligjencës britanike. “Mendonim se do të ishin në perëndim të Kievit shumë shpejt, dhe pastaj do të thoshin: ‘Puna kryer, e kemi këtë pjesë, dikush tjetër mund të merret me pjesën tjetër, faleminderit që u kujdesët’”.
Amerikanët mendonin ngjashëm.
“Mendonim se rusët do të ishin më efektivë në fillim, do të merrnin Kievin brenda pak javësh, dhe pastaj ukrainasit do të rigjeneroheshin”, tha Haines.
Shërbimet evropiane që ishin kaq gabim në parashikimin e pushtimit përdorën këtë dallim për të justifikuar veten.
“Nuk besonim se do të ndodhte, sepse mendonim se ideja që ata mund të hynin në Kiev dhe të vendosnin një qeveri kukull ishte krejtësisht e çmendur”, tha një zyrtar evropian i inteligjencës. “Siç doli, ishte krejtësisht e çmendur”.
Një pjesë e problemit për britanikët dhe amerikanët ishte se, ndonëse kishin njohuri të mëdha mbi planifikimin, mbështeteshin tepër në vetëvlerësimet ruse mbi kapacitetet e tyre ushtarake.
“Sistemi i inkurajon ata të paraqesin gjërat më mirë se sa janë,” tha një zyrtar amerikan.
Rrethi i vogël i planifikimit të Putinit gjithashtu luajti rol, duke krijuar një plan shumë të vetëkënaqur që nuk i ishte nënshtruar një kritike rigoroze nga profesionistë të inteligjencës të njohur me realitetin ukrainas. Trupat ruse hynë në Ukrainë duke pritur një operacion të shpejtë për ndryshimin e regjimit me rezistencë të pakët, në vend të betejave të ashpra që i prisnin. Moska nuk u mor me shumë veprime që analistët ushtarakë perëndimorë kishin supozuar se do të shoqëronin pushtimin, siç ishte shkatërrimi i rrjeteve të energjisë dhe komunikimit në Ukrainë. Ushtria ruse supozonte se do të kontrollonte pjesën më të madhe të vendit brenda disa ditësh, ndaj vendosi të mbante infrastrukturën të paprekur për ta bërë pushtimin më të lehtë. Në vend të kësaj, rrjetet mobile funksionale dhe furnizimi i energjisë u bënë thelbësore për koordinimin e forcave mbrojtëse ukrainase të mobilizuara me ngut.
“Gjysma e problemit është se nënvlerësuam ushtrinë ukrainase dhe e tepruam me performancën ushtarake ruse”, tha Michael Kofman, analist në Carnegie Endowment në Uashington. “Por gjysma tjetër është se rusët nuk e ekzekutuan operacionin siç prisnin shumë, ose në një mënyrë që kishte kuptim”.
Qëndrimi i vendosur i Zelensky-t në ditët pas pushtimit ishte një faktor i papritur tjetër. Uashingtoni, si Moska, kishte supozuar se ai do të vritej ose do të largohej sapo raketat të fillonin të fluturonin. Biden e nxiti të largohej nga kryeqyteti, ose edhe nga vendi, për ta mbajtur të sigurt. Por Zelensky qëndroi, dhe performanca e tij frymëzuese si udhëheqës lufte gjatë javëve të para të pushtimit ndihmoi të mobilizohej shoqëria ukrainase në luftën kundër pushtuesve. Ai gjithashtu nuk komentoi pyetjet mbi dështimin e tij për të dëgjuar paralajmërimet e SHBA-ve gjatë përgatitjeve.
Që atëherë, Ukraina ka qenë në luftë, me pak kohë ose interes për të rikthyer debatet mbi atë nëse duhej bërë më shumë për të përgatitur popullsinë më parë. Por ky diskutim mund të rikthehet, veçanërisht nëse një zgjedhje e ardhshme e vendos Zelensky-n kundër Zaluzhnyi-t, ish-komandantit të ushtrisë dhe ambasadorit aktual në Londër, i cili kërkoi më shumë veprime, por u refuzua. Zaluzhnyi tha se pamundësia për t’u përgatitur si duhet i kushtoi Ukrainës shumë në fillim të pushtimit.
“Ligji ushtarak duhej të ishte futur në janar, ose në shkurt më së voni”, tha ai.
Të tjerët sugjerojnë se refuzimi i Zelensky-t për të ngritur alarmin, edhe nëse jo me qëllim, mund të ketë shpëtuar Ukrainën.
“Nëse ai do të kishte filluar të fliste për një luftë në ardhje, do t’u kishte thënë të gjithëve të përgatiteshin, shoqëria do të ishte panikosur dhe miliona do të ishin larguar”, tha një gjeneral i HUR. “Vendi me shumë mundësi do të kishte rënë”.
Mësimet e nxjerra
Për shërbimet evropiane që nuk parashikuan pushtimin, pasoi një periudhë reflektimi. Një zyrtar evropian i inteligjencës tha se ishin të zemëruar për dështimin dhe kishin kërkuar brenda organizatës një hetim mbi atë çfarë mund të ishte bërë më mirë. “Qëllimi kryesor i një shërbimi inteligjence është të parashikojë kur do të vijë lufta e ardhshme”, tha zyrtari. “Dhe ne e rrëzuam plotësisht këtë”.
Huw Dylan, historian i inteligjencës në King’s College London, tha se kishte një histori të gjatë të analistëve të inteligjencës që refuzonin të parashikonin se ngjarjet e ardhshme do të krijonin një ndërprerje dramatike me të kaluarën. Njerëzit nuk mund të imagjinonin se si do të dukej një luftë e madhe tokësore evropiane në shekullin 21, dhe kështu supozonin se ishte e pamundur. Për më tepër, skepticizmi zakonisht është opsioni më i sigurt. “Nëse parashikon diçka me pasoja të mëdha, ke më shumë përgjegjësi nëse gabon”, tha ai.
Dështimi në Ukrainë ka filluar ta ndryshojë këtë. Siç tha një zyrtar gjerman: “Gjërat kryesore që mësuam nga kjo është se duhet të punojmë me skenarë më të këqij shumë më tepër se më parë.”
Tani, ndërsa bota ka hyrë në një epokë të re pasigurie, ka më shumë skenarë të këqij për t’u shqyrtuar. Ushtrimet ushtarake evropiane së fundmi janë përqendruar në mënyrën se si të ruhet rendi pas sulmeve masive mbi energjinë dhe infrastrukturën e komunikimit që shkaktojnë trazira civile. Për herë të parë në një shekull, Kanadaja po modelon përgjigje të mundshme ndaj një pushtimi të SHBA-ve.
Për shumëkënd, mësimi kryesor i inteligjencës nga Ukraina ishte i qartë: Mos i përjashto gjërat vetëm sepse dikur mund të dukeshin të pamundura.
Shkrim nga Shaun Walker, The Guardian
