Nga Ben Andoni
Është bërë e modës, ndër breza të rinj gazetarësh, por edhe më gjerë që të kërkojnë medoemos në artin e para ‘90 individin disident. Edhe pse vetë Kadare është shprehur se nuk mund të kishte dot disidencë në atë kohë, shumë prej artistëve rreken të shesin fort elementë disidence në artin e tyre. Është bërë e modës të nxjerrin poezi të shkruara në atë kohë, piktura të fshehura dhe skenarë, por që në fund një mëndje e kthjellët e di mirë: Në Shqipëri ka pasur përpjekje për art me cilësi të lartë mu brenda frymës së kohës, por kurrsesi për disidencë. Dhe, janë të justifikuar ata që e pranojnë faktin sepse sistemi ishte i tillë që mbyste gjithçka, që ishte larg kanoneve të Soc-Realizmit.
Gjithsesi, nëse flet se ke realizuar vepër arti në atë kohë, atëherë duhet të kesh pak frikë nga kinset se do të përflasin, ndaj të duhet të gjesh një shfajsim apo edhe një armik. Kështu, po ndodh në ditët e fundit me regjisorin Mithat Fagu, që është i ftuari special i festivalit Ndërkombëtar të Dokumentarëve TIFF 2016 . Po bëhet çmos për ta paraqitur disident, ndërsa do të ishte më e udhës, të diskutohej për artin e tij, atë që ai vetë mundohet ta tregojë, por të gjithë kapen me disidencën.
Është fare e lehtë më 2016 të ngresh alibira, por regjisori kur e shpreh dufin e tij ka në brendësi një sens drejtësie, që e lëshon nga mllefi që ka për ata të cilët e kanë shitur dhe që i ndërruan drejtimin e jetës. Për të shumica e Kinostudios ishte fajtore dhe servila.
Një të tillë ide po mundohet të na shpjegojë kur na flet për ditarin e vet dhe parashikimin se një nga filmat e tij të viteve ‘70 do të ishte i tmerrshëm. Në fletët që korrespondojnë me atë kohë ka shënuar debatet dhe diskutimet dhe e ka lehtë të nxjerrë përfundimin për njerëzit e vërtetë të artit, që duhet thënë se ishin të pakët. Dhe, realisht, të tillët si Stratobërdha dhe Anagnosti i kishin shokët vërtetë kolegët e rrallë.
Sot, në moshë të thyer, regjisori rrëfen me pathosin e vet për pak filmat që ka bërë. Si “ia ngecën” filmin “Prita’! Ndërsa si do e pësonte përfundimisht me filmin dokumentar “Në shtigjet e revolucionit tekniko-shkencor”, ku pasqyrohej jeta e katër heronjve të punës. “Unë fola për personazhet e mi dhe ia kushtova këtë me një shikim krejt ndryshe punës, por edhe atyre që e pengonin punën, burokratëve. Sepse ne nuk punojmë sidomos tani”. Pason një sqarim i gjatë, jashtë teme. Aludimi i regjisorit është ndaj burokracisë, por në atë valë të viteve ‘70 askush nuk mund ta kuptojë dhe jo më ta pranojë. Ka të ngjarë dhe ai vetë.
Po pse pati brenda kanoneve të artit të shkruar të soc-realizmit kryevepra si të Kadaresë, pse pati punë të mrekullueshme në artet pamore, muzikë dhe në dramë, por jo në film?! “Sepse shumica ishin servila dhe b…lëpirës”, ta pret Fagu.
Filmi dokumentar “Në shtigjet e zhvillimit tekniko-shkencor” (1973), sipas tij, do t’ia ndërronte destinacionin e jetës dhe do ta përcillte për 12 vjet në prodhim, por jo burg. Dhe punoi që nga Ferma e Kamzës e më pas në Artistiken “Migjeni”, falë shkollimit të tij. Dhe, megjithatë, në Kinostudio, pasi u bë pakt, do të kthehej sërish në vitin 1985. Do punonte me artin e animuar, por me ëndrrën te filmi artistik, që nuk u realizua dot kurrë si duhet. Të tijat janë sot dy libra: “Katër skenarë dhe tre filma” dhe “Konstrukti i skenarit”, që në ditët e Festivalit të këndshëm të TIFF 2016, janë hapur për publikun.
Këmbëngulim për disidencën, por autori do të flasë pa fund për njerëzit e filmit, mungesën e punës, korrektesën dhe sesi Shqipëria ende nuk ka një kritik, të gjitha duke i futur në një lloj shpjegim alla-Bulgakov. Kurse fjalët më të ashpra i ruan për njerëzit e skenarëve dhe në përgjithësi stafet e filmave. “Kujtojnë se skenari bëhet kollaj, por askush nuk di sesa të mundon dhe kjo ndodh pasi nuk kemi një kritik filmi, kurse në këta 25 vjet kemi jetuar vetëm duke gënjyer”, na thotë.
Mithat Fagu u mundua të punonte edhe në 25 vitet e fundit, që ai i emëron direkt si koha e pseudove, por që s’ia ka dhënë dorën…
…
Është vështirë të marrësh përgjigje për shumë gjëra nga brezi i tij, por më shumë për pyetjen e thjeshtë: Pse Shqipëria në vend të disidencës, nuk bëri art që të mbijetonte gjatë? Për këtë s’ka përgjigje, ndërsa një nga seksionet e TIFF, që Fagu, duhet ta ndjekë sapo ka filluar projeksionin e një filmi. Në momentet e fundit tregon edhe pse u dënua për filmin dokumentar “Në shtigjet e revolucionit tekniko-shkencor”, kushtuar ndryshimeve dhe që atakonte burokracinë e kohës, si edhe ballafaqimin e ideve të ndryshme në kohë. Por ngatërrueshëm dhe me shumë emocion. Largohet.
Janë pesë filma të tij që do të jepen në TIFF 2016:
“Orët e Gentit” (1986),
“Të mëdha dhe të vogla” (1987),
“Të vizatosh me një zog” (1988)
“Kush qesh i fundit” (1992)
“Lulëkuqja” (një film i pashfaqur)
Kurse në fillimet e tij ka punuar me filmat:
“Tregim për naftëtarët” (1965),
“Mali na thërret” (1966),
“Ata çanë malin” (1970),
“Higjienë, higjienë” (1971),
“Dhuruesit e Jetës” (1971) etj
