Mes stimujve financiarë që Washingtoni është zotuar t’i ofrojë Iranit dhe përfitimeve shumë më të mëdha që një marrëveshje mund t’i sjellë, Teherani mund të përballet me një mundësi për të siguruar të ardhura në nivele të papara prej vitesh.
Megjithatë, për momentin, rezultati i negociatave të drejtpërdrejta mes Iranit dhe Shteteve të Bashkuara, të nisura më 21 qershor në Zvicër, mbetet i pasigurt. Bisedimet, të cilat synojnë të çojnë në një dokument përfundimtar brenda një afati 60-ditor me mundësi zgjatjeje, duket se u tronditën që në orët e para, por më pas rifilluan shpejt.
Të dyja palët i kanë cilësuar takimet e para si pozitive, ndërsa menjëherë pas tyre nisën edhe konsultimet teknike. Një zhvillim që për momentin ka ushqyer optimizmin për një marrëveshje të mundshme.
Në këtë kuadër, mbetet e hapur mundësia që Irani të përfitojë dhjetëra, madje qindra miliarda dollarë, nëse procesi diplomatik do të përfundojë me sukses.
Një nga hapat e parë është bërë tashmë. Të hënën, 22 qershor, Zyra e Kontrollit të Aseteve të Huaja (OFAC) e Departamentit amerikan të Thesarit publikoi një licencë të përgjithshme që lejon deri më 21 gusht 2026 “prodhimin, transportin dhe shitjen e naftës bruto, produkteve petrokimike dhe produkteve të naftës me origjinë iraniane”.
Ky vendim lidhet me angazhimin e marrë javën e kaluar nga Donald Trump gjatë nënshkrimit në distancë të një memorandumi mirëkuptimi me homologun iranian, Massoud Pezeshkian, ku parashikohej heqja e përkohshme e sanksioneve ndaj sektorit energjetik iranian.
Për herë të parë që nga viti 2018, Irani mund të rikthehet në tregjet ndërkombëtare për shitjen e naftës dhe karburanteve. Deri tani, vendi ka eksportuar kryesisht naftë drejt Kinës përmes kanaleve paralele, shpesh me çmime të ulëta.
Sipas ekonomistit Mahdi Ghodsi nga Instituti i Vjenës për Studime Ekonomike Ndërkombëtare (wiiw), nëse Irani arrin të rikthejë eksportet në rreth 1.5 milionë fuçi naftë në ditë, të ardhurat bruto mund të rriten me disa dhjetëra miliarda dollarë në vit.
Ai vlerëson se me një çmim prej 70 deri në 90 dollarë për fuçi, çdo 1 milion fuçi shtesë në ditë mund të sjellë rreth 25 deri në 33 miliardë dollarë të ardhura vjetore, pa llogaritur kostot e transportit, sigurimeve dhe vështirësitë në mbledhjen e pagesave.
Megjithatë, ndikimi i menjëhershëm ekonomik nuk do të jetë automatik. Irani duhet të rikthejë në punë një pjesë të puseve të naftës, të riorganizojë linjat e transportit dhe të shesë rezervat e grumbulluara në magazina përpara se të rrisë prodhimin.
Asetet e ngrira dhe rreziku i përdorimit ushtarak
Një tjetër përfitim i mundshëm për Teheranin është rikthimi i aksesit në rreth 6 miliardë dollarë fonde të ngrira në Katar, të destinuara për blerje humanitare përmes bankës qendrore iraniane.
Sipas burimeve të cituara nga Wall Street Journal, këto para lidhen me të ardhurat nga nafta që fillimisht mbaheshin në Korenë e Jugut dhe u transferuan në Katar në kuadër të një marrëveshjeje për shkëmbim të të burgosurve në vitin 2023.
Administrata e Joe Biden më pas i kishte bllokuar këto fonde pas sulmeve të 7 tetorit 2023.
Sipas Mahdi Ghodsit, ndikimi i drejtpërdrejtë në buxhetin iranian do të ishte i kufizuar, por politikisht dhe ekonomikisht kjo shumë do të kishte rëndësi.
“6 miliardë dollarë nuk mjaftojnë për të zgjidhur krizën ekonomike të Iranit, por mund të lehtësojnë presionin mbi monedhën, importet dhe bilancin e pagesave në afat të shkurtër”, vlerëson ai.
Megjithatë, disa ekspertë paralajmërojnë se këto fonde mund të përdoren indirekt për forcimin e kapaciteteve ushtarake të Iranit, ndërsa Teherani synon të rindërtojë arsenalin e raketave dhe dronëve.
Studiuesi John Caves argumenton se edhe nëse vendosen mekanizma kontrolli për përdorimin humanitar të fondeve, Irani mund të zhvendosë shpenzimet e tjera të buxhetit drejt sektorit ushtarak.
Ndërkohë, zv.presidenti amerikan JD Vance ka deklaruar se Uashingtoni do të sigurohet që lirimi i fondeve iraniane të mos përdoret për financimin e “terrorizmit”, duke përmendur një mekanizëm kontrolli të propozuar nga Jared Kushner.
Heqja e plotë e sanksioneve amerikane, kushti kryesor
Procesi mund të shkojë edhe më tej se lirimi i 6 miliardë dollarëve në Katar. Sipas disa raportimeve, Irani mund të rifitojë gradualisht akses në një pjesë të fondeve të ngrira jashtë vendit, të cilat në total vlerësohen në rreth 100 miliardë dollarë.
Gjatë periudhës fillestare 60-ditore të negociatave, shumat e zhbllokuara mund të arrijnë nga 12 deri në 24 miliardë dollarë, një shumë kjo që Teherani e kërkon si pjesë të marrëveshjes.
Për regjimin iranian, këto zhvillime konsiderohen jetike për t’i dhënë frymëmarrje një ekonomie të goditur nga inflacioni i lartë, varfëria në rritje dhe rënia e fuqisë blerëse.
“Edhe pa bombardime të reja, ekonomia iraniane po i afrohet një pike ku sanksionet, izolimi financiar, inflacioni dhe rënia e të ardhurave reale mund të shkaktojnë një krizë të thellë shtetërore”, paralajmëron Ghodsi.
Në këtë situatë, Irani synon një heqje të plotë të sanksioneve amerikane që prekin ekonominë e tij, por administrata Trump e lidh këtë mundësi me progresin e negociatave dhe arritjen e një marrëveshjeje përfundimtare.
Në të njëjtën linjë, është diskutuar edhe krijimi i një fondi privat prej 300 miliardë dollarësh për të nxitur investimet në Iran dhe për t’u dhënë të dyja palëve një nxitje ekonomike drejt një marrëveshjeje afatgjatë. Megjithatë, ky projekt mbetet ende në fazën e diskutimit dhe do të kërkonte përfshirjen e vendeve të Gjirit dhe të sektorit privat ndërkombëtar.
