Të fshehura bukur në disa nga qoshet më të qeta dhe më të gjelbëruara të Berlinit qendror, kafetë në varreza janë për adhuruesit e një mënyrë jetese ‘të pazakontë’.
Kryeqyteti gjerman ka rreth një duzinë kafenesh në varreza, jo domosdoshmërisht vende për të vajtuar, edhe pse mund të jenë edhe të tilla, por kryesisht si ishuj qetësie në lagje të zëna.
Ndryshe nga Parisi apo New York-u, ku varrezat tradicionalisht zënë hapësira të mëdha në periferi historike të qytetit, varrezat e Berlinit janë prej kohësh në shkallë njerëzore dhe të lidhura ngushtë me komunitetet lokale.
Në dekadën e fundit ka pasur një bum, me hapjen e kafeneve brenda mureve të varrezave. Frikërat fillestare se klientët do të shqetësoheshin ose se të vdekurit dhe familjarët do të ofendoheshin, kanë rezultuar kryesisht të pabaza.
Një nga këto kafene, Lisbeth, ndodhet në një sallë parokiale të vjetër, e rrethuar nga pemë të mëdha japoneze të qershisë. Kafenë e menaxhon Chiara de Martin Topranin, 30 vjeçe, e lindur në Itali, e cila e gjeti përmes një njoftimi të pasqaruar online për “dikë që të drejtojë një vend të bukur në distriktin Mitte me një kopsht të mrekullueshëm”. Duke pirë një kapuçino me pamje nga varrezat protestante të Sophien, ajo tregon se u trondit kur pronarët e ndërtesës i zbuluan se do të punonte në një varrezë.
“Si italiane, ishte e papranueshme për mua”, thotë Topranin. “Për ne vdekja është diçka që duhet fshehur. Kur ua thashë familjarëve, thanë: ‘Chiara, ke humbur mendjen?’ Por sa më shumë e mendoja, aq më shumë ndjeja: duhet ta bëj këtë.”
Që nga ajo kohë, Topranin, e cila ka studiuar psikologji, vuri re se klientët e saj vinin “me një energji krejt tjetër nga kafetë normale të rrugës”. “Sapo kalojnë portat e varrezave, duket sikur bëhen pak më të ndjeshëm, më të butë.”
Ajo përpiqet të gjejë një ekuilibër delikat midis respektit për të pikëlluarit dhe ofrimit të një vendi të këndshëm, edhe pse jo të zakonshëm, për ata që vijnë për të shijuar një pushim drekë.
“Nuk pranoj kurrë dasma”, thotë ajo. “Mund të bëj një festë ditëlindjeje, por duhet të jetë e arsyeshme – kurrë një festë e madhe. Kam pasur klientë që morën Aperol Spritz mes varrezave. Atëherë jam mjaft strikte dhe them: ka një kufi.”
Megjithëse Friedhofscafés e Berlinit janë bërë gjithnjë e më të popullarizuara, pak vetë e dinë se rrënjët e tyre lidhen me krizën e AIDS-it dhe ndryshimet në praktikat rreth vdekjes dhe varrimit.
Bernd Boßmann njihet gjerësisht si babai i lëvizjes së kafeneve në varreza, pasi hapi të parën në Gjermani në vitin 2006. Kafeneja Finovo ndodhet në distriktin Schöneberg të Berlinit, një qendër e jetës LGBTQ+ për më shumë se një shekull. Boßmann, veteran i luftës për kërkime mbi HIV-in në vitet 1980, shpalli vetë orientimin e tij gjatë periudhës së asaj që shpesh quhej “plaga gay”.
Ai pa shumë miq të rinj të ndaheshin nga jeta herët, shumë prej të cilëve u varrosën në varrezat historike Old St Matthäus, ku një shekull më parë u vendosën botuesit e njohur Brothers Grimm.
“Por kuptova se ndërsa ishte një vend i bukur për të vdekurit, ishte i tmerrshëm për të gjallët”, thotë Boßmann, 65 vjeç. “Nuk kishte asnjë vend të këndshëm për të u ulur, as për të blerë lule, madje as për t’u kujdesur për nevojat personale. Atëherë vura re një ndërtesë të vogël të braktisur pranë portave.” Kështu lindi Finovo.
Gati 20 vjet më vonë, Boßmann ka dorëzuar menaxhimin e kafenesë me dyqanin e saj të luleve Red Poppy, dhe kjo ka frymëzuar hapjen e vendeve të ngjashme në gjithë qytetin, secila me filozofinë e vet.
Me zgjedhjen e kremacionit mbi varrimin tradicional nga gjeneratat e reja, varrezat përballen me probleme financiare për të mbajtur hapësirat e gjelbra, ndërsa vendet e braktisura shpesh bëhen pre e vandalizmit dhe krimit.
Ndërkohë, rritja e çmimeve të pasurive komerciale ka bërë që ripërdorimi i ndërtesave të braktisura të varrezave të duket irresistueshëm. Shumë vizitorë thonë se prija e kafes pranë varrezave krijon një përvojë tronditëse, por qetësuese.
“Rrotullova qoshen dhe pashë një grup njerëzish që mbajnë një homazh”, thotë André, 37 vjeç, punonjës social, në Cafe Friedberg, brenda një kompleksi të mbjellë me pemë në Kreuzberg. “Shkova qetësisht tek hyrja e kafenesë.” Një grup jashtë dritares, veshur me të zeza, i dha lamtumirën e fundit me një këngë të Neil Young. “Do të ishte bukur nëse edhe funeralet e mia do të ishin kështu, me jetën e përditshme që vazhdon rreth meje.”
Pak më jug, 21 Gramm në Neukölln, një distrikt multikulturor dhe epicentër i gjentrifikimit të Berlinit e sheh veten si një “oazë e vogël” larg zhurmës së Hermannstraße.
Kafenë e merr emrin nga pesha mitike e një shpirti njerëzor. Kapela romane, e rindërtuar si hapësirë pushimi, ishte një depo e braktisur para se të bëhej një vend i njohur lokal tetë vjet më parë.
“Është kaq e gjelbër mes pemëve të lindjes dhe gjithmonë e gjallë. Këtu ka më shumë jetë sesa vdekje”, thotë mësuesja e jogës Ieva Grigalavičiūtė, që banon në një apartament me pamje nga varrezat.
“Unë jam nga Lituania dhe kemi një thënie: sa herë që ndokush në familje vdes, lind dikush tjetër. Këtu është e njëjta gjë vdekje dhe rilindje.”
