Sfida historike e shqiptarëve: mbrojtja e të drejtave të fituara dhe garantues të paqes
Zhvillimet e sotme në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut nuk janë fenomene të izoluara. Ato janë pjesë e së njëjtës sfidë historike: ruajtja e orientimit perëndimor të popullit shqiptar, mbrojtja e të drejtave të fituara dhe garantimi i rolit të shqiptarëve si faktor paqeje, stabiliteti dhe integrimi euro-atlantik në Ballkan.
Nga Prof.dr Skender Asani
Zhvillimet politike në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut nuk mund të interpretohen si kriza të zakonshme të demokracive në tranzicion dhe as si episode të izoluara institucionale. Ato përbëjnë pjesë të një procesi më të gjerë historik dhe gjeopolitik, i cili, që nga fundi i shekullit XIX, ka synuar kufizimin e faktorit shqiptar dhe pengimin e konsolidimit të tij politik, kulturor dhe shtetëror në Ballkan.
Historia moderne e rajonit dëshmon se çdo avancim i shqiptarëve është shoqëruar nga kundërveprime të organizuara politike, akademike dhe propagandistike. Projekti i “Serbisë së Madhe”, i konceptuar në qarqet intelektuale dhe shtetërore serbe gjatë shekullit XIX, ndërtoi një doktrinë të tërë mbi mohimin e ekzistencës historike dhe politike të shqiptarëve. Për më shumë se një shekull, kjo doktrinë është mbështetur mbi tri shtylla themelore: paraqitjen e shqiptarëve si popull me identitet lindor dhe joevropian; stigmatizimin e tyre si shoqëri me prirje kriminogjene dhe të paaftë për shtetformim; si dhe paraqitjen e shqiptarëve si element anarkik dhe antishtetëror.
Këto narrativa nuk kanë qenë debate akademike, por instrumente politike për të justifikuar diskriminimin, spastrimin etnik, mohimin e të drejtave kombëtare dhe pengimin e konsolidimit të faktorit shqiptar në Ballkan.
Në këtë kontekst, Kongresi i Manastirit i vitit 1908 paraqet pikën më të rëndësishme të vetëdijes historike shqiptare. Vendimi për pranimin e alfabetit latin nuk ishte thjesht një reformë gjuhësore, por një deklaratë e qartë gjeopolitike dhe civilizuese. Shqiptarët përcaktuan përfundimisht se i përkasin hapësirës kulturore dhe politike të Evropës dhe refuzuan të mbeten objekt i projekteve që synonin fragmentimin e identitetit të tyre.
Pikërisht për këtë arsye, çdo etapë e historisë moderne shqiptare është karakterizuar nga përpjekje për të relativizuar këtë orientim. Në vitin 1909 ne Kongresin e Dibres u tentua përmbysja e vendimeve të Kongresit të Manastirit; në fund të shekullit XX u ndërmorën fushata të spastrimit etnik për zhdukjen fizike të shqiptarëve të Kosovës; ndërsa në fillim të shekullit XXI po shfaqen forma më të sofistikuara të luftës hibride, të cilat synojnë dobësimin politik, institucional dhe kulturor të çështjes shqiptare.
Krizat institucionale në Kosovë, përpjekjet për relativizimin e statusit të gjuhës shqipe dhe të Marrëveshjes Kornizë të Ohrit në Maqedoninë e Veriut, si dhe fushatat e vazhdueshme kundër integrimit evropian të Shqipërisë, nuk mund të shihen jashtë këtij konteksti strategjik. Ato prodhojnë të njëjtin rezultat politik: dobësimin e faktorit shqiptar dhe pengimin e konsolidimit të tij si komponent stabilizues dhe euro-atlantik i Ballkanit.
Në kushtet e luftës në Ukrainë dhe të rivaliteteve të reja gjeopolitike, Ballkani është rikthyer në qendër të interesave strategjike ndërkombëtare. Çdo destabilizim i shqiptarëve në rajon nuk është vetëm një çështje kombëtare shqiptare, por një kërcënim i drejtpërdrejtë për sigurinë evropiane dhe për arkitekturën euro-atlantike të rajonit.
Shqiptarët mbeten ndër popujt më proamerikanë dhe më proevropianë në Ballkan. Fati i tyre historik është i lidhur me demokracinë perëndimore, me NATO-n dhe me Bashkimin Evropian. Ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 jo vetëm që shpëtoi Kosovën, por ndaloi rikthimin e ideologjisë së spastrimit etnik në Evropë dhe krijoi kushtet për një epokë të re stabiliteti rajonal.
Sot beteja kundër identitetit shqiptar nuk zhvillohet më me ushtri dhe deportime masive. Ajo zhvillohet në tekstet shkollore, në enciklopedi, në institucionet akademike, në mediat dhe në financimin selektiv të projekteve kulturore. Një tezë e rreme historike mund të prodhojë pasoja më afatgjata se një krizë politike e përkohshme, sepse deformon kujtesën kolektive dhe ndërton breza me vetëdije të cunguar kombëtare.
Për këtë arsye, ndërhyrjet në sferën akademike, arsimore dhe kulturore duhet të trajtohen si çështje të sigurisë kombëtare dhe rajonale. Relativizimi i gjuhës shqipe, cenimi i statusit të saj kushtetues dhe përpjekjet për ta shkëputur atë nga standardi i përbashkët kombëtar përbëjnë sfidë të drejtpërdrejtë ndaj Marrëveshjes së Ohrit dhe ndaj vetë karakterit shumetnik të Maqedonisë së Veriut.
Kundërprojekti ndaj shqiptarëve sot nuk synon më ndalimin e alfabetit shqip dhe as zhdukjen fizike të popullsisë shqiptare. Objektivi i tij është dobësimi politik, institucional dhe kulturor, krijimi i krizave të vazhdueshme, prodhimi i përçarjeve dhe pengimi i integrimit euro-atlantik.
Përballë kësaj sfide, Shqipëria, Kosova dhe institucionet përfaqësuese të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi dhe Luginën e Preshevës duhet të ndërtojnë mekanizma të përhershëm koordinues në fushën e politikave gjuhësore, kulturore, arsimore dhe diplomatike. Mbrojtja e gjuhës shqipe, funksionaliteti i institucioneve të Kosovës dhe konsolidimi demokratik i Shqipërisë duhet të konsiderohen çështje të sigurisë kombëtare shqiptare dhe të stabilitetit rajonal.
Shqiptarët nuk kërkojnë privilegje dhe as ndryshim kufijsh. Ata kërkojnë barazi, siguri, respektim të marrëveshjeve ekzistuese dhe të drejtën për të jetuar në hapësirën e tyre historike si pjesë integrale e familjes euro-atlantike. Historia e një shekulli dëshmon se sa herë që janë cenuar gjuha, identiteti dhe orientimi perëndimor i shqiptarëve, Ballkani ka hyrë në kriza; dhe sa herë që janë respektuar të drejtat e tyre, rajoni ka njohur më shumë stabilitet, siguri dhe bashkëpunim.
Prandaj, zhvillimet e sotme në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut nuk janë fenomene të izoluara. Ato janë pjesë e së njëjtës sfidë historike: ruajtja e orientimit perëndimor të popullit shqiptar, mbrojtja e të drejtave të fituara dhe garantimi i rolit të shqiptarëve si faktor paqeje, stabiliteti dhe integrimi euro-atlantik në Ballkan.
Shkup, 6 korrik 2026
