Nga Visar Zhiti
Tani nga Haga erdhi një pretencë nga më të rëndat, jo vetëm për drejtësinë ndërkombëtare, por edhe për kujtesën historike të luftës çlirimtare të një populli në Europë, të shqiptarëve në Kosovë.
Prokuroria kërkoi 45 vjet burg për Hashim Thaçin, 45 vjet burg Kadri Veselin, 45 vjet burg për Rexhep Selimin dhe 45 vjet burg për Jakup Krasniqin. 189 vjet burg. Nuk është ende një vendim gjykate, por prokuroria e Hagës është çmendur, vetëm pesha simbolike e kësaj kërkese rëndon si një verdikt paraprak jo vetëm mbi kronikën e kohës, mbi të tashmen dhe historinë, por e pëson e ardhmja.
Dhe kronika e historisë nuk është thjesht dosje juridike. Ajo është dhimbje, gjak, shpërngulje, varre pa emër, por edhe qëndresë, sakrificë, ëndërr dhe ringritje, etj., etj..
Kam shkruar dikur: Jo Kosova në Hagë, por Haga në Kosovë. Dhe më pas: Po për gjyqin e Hagës, a ka tjetër gjyq?
Sot ato më duken më aktuale se më parë.
GJYKIMI I HISTORISË APO HISTORIA E GJYKIMIT?
Ushtria Çlirimtare e Kosovës nuk u krijua si krim, por si përgjigje krimit. Ajo lindi nga një terr represioni shtetëror, nga një realitet ku shqiptarët e Kosovës përjetuan përjashtimin sistematik, burgosje, dhunë dhe spastrim etnik. Në një rrethanë të tillë, qëndresa për mbijetesë dhe kushtrim brezash, të atyre që kishin ikur dhe të atyre që do të vinin.
Të gjykosh sot drejtuesit e saj duke e shkëputur luftën nga koha e saj, nga ai kontekst historik, është një operacion që rrezikon të prodhojë një drejtësi pa kujtesë. Dhe drejtësia pa kujtesë shpesh shndërrohet në krim tjetër, në formalizëm të një politike çnjerëzore.
Ajo po vepron për të gjykuar ekskluzivisht një strukturë të vetme të konfliktit. Pyetja që lind natyrshëm është: a mund të jetë drejtësia e plotë kur është e njëanshme?
Krimet e dokumentuara të aparatit shtetëror serb janë të njohura nga bota. Masakrat, deportimet masive, dhuna sistematike janë pjesë e arkivit të ndërgjegjes europiane. Por historia duket se po futet në një ekuilibër artificial, ku kërkohet një simetri faji edhe aty ku realiteti historik nuk e njeh atë.
TEATRI ABSURD DHE TURPI I KOHËS
Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, e quajti këtë proces “një teatër absurd të turpit”, duke shtuar se “historia nuk rishkruhet me pranga për ata që sollën lirinë”. Nuk është teatër absurd, – shtoj unë – është absurdi teatral i një krimi tjetër. Ndërsa Presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, deklaroi se UÇK ishte mburoja e popullit dhe se asnjë gjykatë nuk mund ta njollosë luftën çlirimtare.
Nuk janë deklarata politike, por shprehje e një ndjeshmërie të gjerë të një populli në Europë, me histori europiane, “mbrojtëse e qytetërimit europian”.
Në këtë proces në Hagë nuk gjykohen vetëm 4 persona në krye të UÇK-së, por një epokë, një kujtesë kolektive (europiane) dhe një identitet.
Kur viktima dhe agresori vendosen në të njëjtën peshore, tek ajo klasikja e Drejtësisë, historia fillon të humbasë drejtimin moral. Drejtësia nuk është thjesht përgjigje juridike, por edhe dallim mes shkakut dhe pasojës. Nëse lufta çlirimtare reduktohet nga kjo Hagë në episod kriminal, atëherë rrezikojmë të krijojmë një narrativë ku popujt që mbrohen dënohen, ndërsa strukturat shtetërore që ushtruan dhunë shpëtojnë në mjegullën e relativizmit po nga kjo Hagë a si kjo.
Kosova dhe shqiptarët në përgjithësi duhet të ruajnë maturinë dhe unitetin. Mbrojtja e luftës çlirimtare nuk do të thotë mohimi i drejtësisë, por kërkesë për drejtësi të plotë, jo selektive.
Ç’është kjo, drejtësi apo gjykim i njëanshëm politik?
E pabesueshme! Kërkesa e Prokurorit të Dhomave të Specializuara në Hagë ka shkaktuar tronditje të thellë në opinionin publik shqiptar.
Duket si rast unik në drejtësinë ndërkombëtare një gjykatë e krijuar posaçërisht për të gjykuar vetëm një palë të konfliktit, Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës. Në asnjë tribunal tjetër nuk është ndërtuar një mekanizëm i tillë selektiv, ku agresori shtetëror, Serbia, me krimet e saj të dokumentuara, mbetet jashtë këtij gjykimi.
Drejtësia që zgjedh vetëm njërën palë nuk është neutrale, por as drejtësi, guxoj të them se është vazhdim i krimeve të atyre që nuk i kanë në bankën e të akuzuarit.
Pavarësisht që e dimë se në praktikën e gjykatave ndërkombëtare, kërkesa për dënime maksimale përdoret shpesh si instrument presioni politik dhe psikologjik, jo domosdoshmërish si reflektim i peshës reale të provave, por këtu kemi diçka më shumë, ndërtimin e një narrative ku lufta çlirimtare trajtohet sikur të ishte projekt kriminal. Kjo zhvendosje e fajit nga struktura shtetërore që ushtroi dhunë tek ata që i bënë ballë asaj, është e rrezikshme dhe me pasoja.
UÇK-ja, zonja Hagë, nuk ishte një ushtri që lindi në paqe. E përsërisim, ajo lindi nga mohimi i të drejtave të njeriut dhe të një populli, nga dhuna shtetërore, u mbyllën shkolla, u burgosën prindër, qytetarë, u masakrua dhe po dëbohej masivisht jeta shqiptare nga trualli i vet. Të gjykosh jashtë këtij realiteti, do të thotë të kryesh jo vetëm padrejtësi juridike, por edhe të bësh falsifikim moral të historisë. Sipas meje, ka disa lexime të mundshme kjo prapaskenë në teatrin absurd të Hagës:
– Krijimin artificial të përshtypjes se “të gjitha palët janë njësoj fajtore”.
– Lehtësim diplomatik për Serbinë dhe jo vetëm duke relativizuar përgjegjësinë e saj shtetërore.
– Një drejtësi formale, mënjanëse, që mbyll kapituj, pa i zgjidhur realisht. Çfarë duhet bërë?
– Transparencë e plotë dhe debat publik i vazhdueshëm, jo heshtje.
– Mbështetje institucionale dhe shoqërore për të akuzuarit, pa paragjykuar, por duke mbrojtur parimin e drejtësisë së barabartë.
– Kundër-narrativë historike dhe morale, e artikuluar qartë në arenën ndërkombëtare.
– Refuzim i barazimit moral mes agresorit dhe viktimës.
Drejtësia nuk është thjesht zbatim ligji, por edhe kujtesë, ndërgjegje dhe përgjegjësi historike. Kur këto mungojnë, ligji kthehet në antiprocedurë të ftohtë, në “banalizim të së keqes”. Mos duhet në Hagë duhet të postojmë “Procesin” e Franc Kafkës?
Pyes prapë: Për gjyqin e Hagës, a ka tjetër gjyq?
