Nga Naun Kule
Në janarin e katër viteve më pas, do mblidhemi sërish në Lushnjë për t’u uruar gjithë shqiptarëve 100-vjetorin e Kuvendit kombëtar, Kongresit historik të Lushnjes. Dikush mund ta quaj të parakohshëm njoftimin e këtyre radhëve, nisur nga paranoja, sipas së cilës “kurdo të ma thuash, ditën e fundit do ta kryej…!” Mirëpo, në rastin e festimit të këtij jubileu njëshekullor, mendojmë se duhet t’i paraprijmë me projekte dhe vepra, me planifikime profesionale dhe financiare, gjithënjë në nivelin e merituar dhe të mundësive që kemi.
Janë të njohura vlerësimet e shumta për këtë Kongres, bërë nga historianë dhe burrështetas për ato çka morën përsipër dhe vendosën delegatët e këtij Kuvendi historik të mbledhur këtu, gati një shekull më parë. Kështu psh, Prof. Sh. Sinani, shkruan se “…Kongresi i Lushnjes jo vetëm e konfirmoi pavarësinë e Shqipërisë. Ky Kongres edhe e rishpalli Pavarësinë… Ai i dha shansin vendit që për herë të parë të kishte një qeveri të ligjëshme . Mbylli kapitullin e kryetarit të shtetit nga një “i huaj” dhe ngriti institucionet shqiptare si Senati, Qeveria, Këshilli i lartë, Kushtetuta, etj. Kongresi themeloi sëpari parlamentarizmin, realizoi njohjen ndërkombëtare dhe e pavarësoi përfundimisht Shqipërinë…”.
Ishpresidenti A.Moisiu, shkruan se “…Kongresi i Lushnjes, përbënë një moment lavdie e madhështie në historinë e kombit shqiptar…Me këtë akt fisnik e atdhetar, myzeqarët nderuan veten dhe vendin, i shërbyen shtetit dhe popullit shqiptar duke u bërë mikpritësit dhe mbrojtësit e elitës politike të kohës, ardhur nga gjithë trojet shqiptare…Ndaj mesazhet e këtij Kongresi janë trashigimi e vyer e historisë shqiptare të cilat duhet t’i çmojmë dhe përcjellim me kranari…” Të tjerë autoritete e kanë vlerësuar edhe si “mrekullia “ e historisë shqiptare…” Qëndruam edhe në vlerësimet e politikanëve për të kujtuar lexuesin se kjo kryengjarje historike, më shumë është përdorur nga poilitika se sa është studjuar e vlerësuar nga historia dhe historianët; një praktikë kjo, jo e re për shtetarët dhe liderët e flamujve tanë politikë. Dikur na ngopnin me fjalët e bukura dhe propaganën e kohës, sapo afronin të korrat dhe lëmenjtë e grurit, pambukut, mishit apo qumështit… Edhe sot, avazi është i njëjtë, veçse jo më në prag lëmenjësh por në prag fushatash zgjedhore…! Pra, dje u duheshin për të mbushur hambarët, sot- për të mbushur kutitë me vota…(Myzeqeja, treva e populluar më dendur…!)
Është i njohur mendimi se Kongrsi i Lushnjes, si ngjarje kulmore e historisë moderne te shtetit shqiptar, nuk është studjuar dhe vlerësuar në masën e merituar as dje, as sot paçka, se në fjalime presidiumesh e tubime solemne, brohoritet e lëvdohet edhe si ngjarje-kthesë e historisë kombëtare në tri kulmet e saj si Lidhja e Prizrenit-1878, Pavarësia e Shqipërisë-1912 dhe Kongresi i Lushnjes-1920. Kjo ndoshta sepse edhe fisnikëria e modestia e tepruar e myzeqarëve nuk mundësuan autorët dhe aktorët e kësaj ngjarjeje historike, të rrahin gjoksin e vetmburren për çka bënë, ashtu siç kishin bërë edhe të parët e tyre në “Nëntorin e dytë”, kur udhëhoqën dhe siguruan përmes Myzeqesë së ujosur, heronjtë e Flamurit, I.Qemalin dhe I.Boletinin.
Në gjysmëshekullin e socializmit shqiptar historianët e partisë-shtet nuk guzuan ta lartonin këtë Kongres sepse “…Kongresin e Lushnjes e mbulonte hija e lartmadhërisë, Zogu i parë, i cili pikërisht këtu në Lushnjë, mori sëpari shpirton e shtetarit, duke u emëruar ministër i brendshëm në qeverinë e re. Por, jo vetëm mbreti Zog. Edhe shokët e tij që ideuan dhe e realizuan këtë Kongres historik, ishin të damkosur nga lufta e klasave me biografinë e “keqe të bejlerllëkut…”
Mirëpo edhe sot, kur e kemi shporrur luftën e klasave dhe gjoja shkruajmë historinë shqiptare pa pengesa politiko-ideologjike, reminishencat e të djeshmes, ende tërheqin pas. Shëmbulli i një qendrimi të pamerituar ndaj kësaj ngjarje kombëtare ishte edhe mungesa e autoriteteve të larta shtetërore në festimin vjetshëm i 95-vjetorit të Kongresit në Lushnjë. Ndërsa Bashkia dhe gjithë pushteti vendor këtu, bënë më të mirën e mundëshme, qendra dhe titullarët e shtetit, nuk begenisën as të përshendesnin…Duket se presidenti i Republikës tonë, ende nuk e di (apo s’do ta dijë…!?), se pikërisht këtu, në Lushnje, u projektuan dhe u vulosën sëpari institucionet e larta të shtetit shqiptar, të cilin ai kryeson sot. Se pikërisht këtu, atdhetarët e trojeve shqiptare që kishin për parti dhe flamur vetëm Shqipërinë, mori udhë parlamentarizmi shqiptar, Senati dhe Kushtetuta e parë shqiptare, (Kanunorja e Lushnjes). Në këtë përvjetor festiv, organizuar bukur dhe masivisht, Bashkia ndërtoi dhe përuroi në qendër të qytetit, Obeliskun kushtuar Kongresit, rikonstruktoi shtëpinë-muze duke e pasuruar edhe me bustet e dy delegatëve, S. Delvinës (kryeministri i qeverisë së re) dhe veprimtarit lushnjar, I. Sheh Karbunara. Mirëpo kjo, është çka bëjnë në përvjetorët e përvitëshme pushteti vendor dhe banorët e këtushëm. Ndërsa synimi i këtyre radhëve është për shumë më tepër e sidomos, për jubileun e pritshëm njëshekullor të Kongresit.
Kjo “mrekulli” e historisë shqiptare nuk i përket vetëm Lushnjes. Duke qënë një kontribut dhe krenari kombëtare, njëherësh është edhe një detyrim dhe pergjegjesi kombëtare. Kësisoj, edhe investimet dhe organizimet përkujtimore të këtij Kuvendi të kombit shqiptar, duhen bërë objekt vramendje dhe planifikimi të organeve qendrore të shtetit, sidomos dikastereve dhe institucioneve kulturore e shkencore.
Kështu psh, në këtë pragshekulli të këtij Kongresi historik, a ka ndonjë ide a projekt për ta festuar atë në përmasën dhe mënyrën e denjë? Pyesim kështu se për të realizuar vepra dhe veprimtari të plota, kurrësesi nuk janë shumë tri-katër vite. Kështu psh, do ishte në nderin e Akademisë së Shkencave dhe Institutit të studimeve historike që këtë ngjarje njëshekullore ta promovonin dhe përjetësonin edhe me një botim të posaçëm studimor, gjithpërfshirës dhe shterues i cili, edhe për arsyet që thamë, por jo vetëm, i mungon botimeve tona historike. Dhe dihet, një libër i tillë studimor, me pretendime akademike, ndoshta i ka pak tri-katër vjet…
Kur themi kështu, sigurisht, njohim dhe vlerësojmë edhe autorësinë e botimeve ndër vite të cilat rrokin apo cekin teatrin politik të ngjarjeve krah të cilave, zhvilloi punimet edhe Kongresi historik i Lushnjes. Kështu, që nga botimi i F.Veizit, 1959, të profesorëve S. Pollo dhe V.Koka, të para viteve tetëdhjetë, te prof, M.Verlit, 2006 dhe deri tek botimi i zotit E. Zerdelia, doemos, të gjithë meritojnë përgëzime për punën e bërë. Por kur flasim për botime të posaçme akademike për këtë ngjarje madhore historike, kërkojmë më shumë gjithëpërfshirje të historisë së asaj kohe në Shqipëri dhe larg saj, posaçërisht rolin e faktorëve të huaj, dhe dokumentacionin e kohës që ruajnë arkivat e huaja, sidomos roli i fqinjëve greko-sllavë dhe rivaliteti italo-austriak, për të zotëruar domenin shqiptar dhe bregdetin lindor të Adriatikut.
Por jo vetëm kaq. Shpresojmë gjithashtu, të shërbejë kjo kujtesë për të bërë shënimet e duhura edhe dikastere të tilla si Ministria e Kulturës, pse jo, edhe institucione qendrore si ai i Presidentit të Republikës, për ta vlerësuar Mbledhjen e Kombit të thirrur në Lushnjë në emër të “Atdheut në rrezik”, tashmë në 100-vjetorin e saj, me titujt më të lartë të nderimit kombëtar, deri edhe për ta zyrtarizuar këtë ditë festimi si pushim zyrtar, siç bënim dikur për ditën e Republikës, (?!) dhe siç bëjnë shtete dhe kombe që dinë të nderojnë luftën dhe historinë e popujve të tyre. Popujt që e kanë të paktë historinë, nxitin brezat ta shtojnë dhe shkruajnë atë, ne që e kemi të lashtë dhe të pasur, e nëpërkëmbim pafalshëm.
Le të na shërbej festimi i ngjarjeve të tilla kulmore si 100-vjetori i ardhshëm i Kongresit historik të Lushnjes, për t’u bërë homazhin e merituar (shpesh të munguar), të parëve tanë, atdhetarë si ata. Kësisoj rritim edhe krenarinë e brezit të ri për historinë e kombit shqiptar.
