Nga Gjon NDREJAJ
Në tregun e karburanteve, rezervat e sigurisë sipas ligjit, janë të detyrueshme për tre muaj, por çmimi i pompës reagon pothuajse menjëherë ndaj bursës. Konsumatori paguan për një çmim që nuk lidhet me koston reale të produktit në depo, ndërsa operatorët ruajnë marzhet e tyre. Ky paradoks tregon se mekanizmat e stabilitetit funksionojnë vetëm kur çmimet rriten dhe pothuajse kurrë, kur ato bien.
Në një treg normal, çmimet duhet të reflektojnë koston reale të produktit që shitet. Në rastin e karburanteve, operatorët janë të detyruar të mbajnë rezerva sigurie për disa muaj, çka do të thotë se një pjesë e konsiderueshme e karburantit në depo është blerë me çmime të mëparshme. Në logjikën ekonomike dhe kontabël zbatohet parimi “First in,First out” (FIFO), sipas të cilit në treg duhet të dalë fillimisht produkti i blerë më herët dhe me koston përkatëse të asaj periudhe.Kësisoj nuk ka asnjë arsye që çmimi në treg të rritet menjëherë sapo ai ndryshon në bursë.Megjithatë, në praktikë ndodh e kundërta: sapo çmimet rriten në bursë, ato rriten pothuajse menjëherë edhe në pikat e shitjes. Kjo do të thotë se konsumatori paguan sot çmimin e bursës për një karburant që është blerë dje me çmim më të lirë. Në këtë mënyrë, risku i luhatjeve të tregut transferohet pothuajse i gjithi tek konsumatori, ndërsa operatorët jo vetëm ruajnë por rrisin marzhet e tyre të fitimit. Kjo as më pak e as më shumë shumë është spekullim.Edhe më paradoksale është se rezerva e sigurisë, e menduar për të garantuar stabilitet të furnizimit dhe të tregut, në praktikë nuk shërben për të zbutur goditjet e çmimeve. Përkundrazi, ajo duket se humbet funksionin e saj stabilizues. Kjo krijon perceptimin se mekanizmat e tregut funksionojnë më shpejt kur çmimet rriten dhe shumë më ngadalë kur ato bien.
Në kushtet aktuale, konsumatori duhet të jetë i vetëdijshëm se rritjet e menjëhershme të çmimeve nuk reflektojnë gjithmonë koston reale dhe që mekanizmat stabilizues të tregut nuk funksionojnë si duhet. Ky paradoks i njohur si “rockets and feathers” tregon rëndësinë e transparencës dhe të rregullimit të duhur të tregut të karburanteve.
Fenomeni “rocket and feathers” është një mënyrë figurative për të përshkruar një sjellje të veçantë të çmimeve në treg. Shprehja vjen nga ideja se “çmimet rriten si raketë”, pra shumë shpejt, ndërsa “ulen si pupla”, domethënë shumë ngadalë dhe butë.Në thelb, ky fenomen përshkruan një “asimetri në reagimin e çmimeve” ndaj ndryshimit të kostove. Kur kostoja e prodhimit ose e furnizimit rritet, çmimet për konsumatorin zakonisht rriten menjëherë. Por kur kjo kosto bie, çmimet në treg nuk bien me të njëjtën shpejtësi; ato ulen shumë më ngadalë dhe shpesh me vonesë.
Një nga shembujt më të përmendur në literaturën e “Economics” është tregu i karburanteve. Nëse çmimi i naftës bruto në tregjet ndërkombëtare rritet, zakonisht brenda një kohe shumë të shkurtër rritet edhe çmimi i naftës/benzinës në pikat e shitjes. Por kur çmimi i naftës bie në tregjet ndërkombëtare, çmimi i benzinës për konsumatorët shpesh bie shumë më ngadalë. Ky ndryshim në shpejtësinë e reagimit është pikërisht ajo që quhet fenomeni “rocket and feathers”.
Ekonomistët e shpjegojnë këtë fenomen me disa mekanizma që lidhen me mënyrën se si funksionojnë tregjet. Në shumë raste tregjet nuk janë plotësisht konkurruese. Kur një numër i vogël kompanish kontrollojnë një pjesë të madhe të tregut, ato mund të reagojnë shumë shpejt për të rritur çmimet kur rriten kostot, por nuk kanë të njëjtin stimul për t’i ulur ato menjëherë kur kostot bien. Në këtë mënyrë ato mund të ruajnë për një kohë më të gjatë marzhe më të larta fitimi. Një faktor tjetër lidhet me informacionin në treg. Bizneset zakonisht kanë më shumë informacion për kostot reale dhe për lëvizjet e tregut sesa konsumatorët. Ky fenomen njihet në ekonomi si “information asymmetry”. Konsumatorët mund të mos jenë të vetëdijshëm menjëherë për uljen e kostove në tregjet ndërkombëtare dhe për rrjedhojë nuk reagojnë menjëherë duke kërkuar ulje çmimesh. Kjo krijon një hapësirë që çmimet të mbeten më të larta për një periudhë më të gjatë.
Ekzistojnë edhe arsye praktike. Ndryshimi i çmimeve në treg kërkon kohë dhe kosto administrative: rishikim kontratash, ndryshim listash çmimesh, ose menaxhim të stokut të blerë me çmime më të larta. Për këtë arsye, bizneset shpesh janë më të kujdesshme dhe më të ngadalta në uljen e çmimeve sesa në rritjen e tyre.
Fenomeni “rocket and feathers” ka tërhequr shumë vëmendje në studimet empirike ekonomike, sepse ai lidhet drejtpërdrejt me çështje të konkurrencës dhe mbrojtjes së konsumatorit. Kur kjo sjellje e çmimeve është e fortë dhe e vazhdueshme, ajo mund të tregojë se tregu nuk funksionon plotësisht në mënyrë konkurruese ose se ekzistojnë pengesa në transmetimin normal të ndryshimeve të kostove tek çmimet përfundimtare. Për këtë arsye, autoritetet e konkurrencës dhe rregullatorët e tregut në shumë vende monitorojnë me kujdes tregje të tilla si karburantet, energjia ose disa produkte ushqimore. Analiza e fenomenit “rocket and feathers” ndihmon për të kuptuar nëse ndryshimet e çmimeve reflektojnë realisht kostot ekonomike apo nëse ekziston një sjellje strategjike nga ana e aktorëve të tregut.
Në mënyrë të përmbledhur, fenomeni “rocket and feathers” përshkruan një situatë ku çmimet rriten shumë shpejt kur kostot rriten, por bien shumë më ngadalë kur kostot ulen, duke krijuar një asimetri që ka pasoja të rëndësishme për funksionimin e tregut dhe për mirëqenien e konsumatorëve.
Në këtë situatë, shteti dhe organet rregullatore kanë një rol shumë të rëndësishëm, sepse ato mund të ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si funksionon tregu i karburanteve dhe si mbrohet konsumatori. Bazuar në problematikën që parshtruam më lart, disa hapa kryesorë që mund të ndërmarrë shteti dhe organet rregullatore janë:
- Monitorimi i çmimeve dhe transparenca. Organet rregullatore,duhet të kërkojnë nga operatorët e karburanteve të raportojnë stoqet dhe çmimet e blera për secilën periudhë.Ata kërkohet të bëjnë të qartë për publikun se çmimi në pompë është i lidhur me koston reale të karburantit në depo, jo vetëm me bursën.Publikimi i informacionit ndihmon në uljen e perceptimit të manipulimit të çmimeve.
- Rregullimi i sjelljes së tregut. Qeveria dhe organet rrgullatore mund të vendosin rregulla për rritjen graduale të çmimeve, për të shmangur efektin “rockets and feathers”. Ato mund të përcaktojnë marzhe maksimale fitimi, veçanërisht kur rezervat janë të bollshme. Organet rregullatore duhet të hetojnë nëse ka marrëveshje të heshtur ose oligopol, ku operatorët rritin çmimet njëkohësisht për të ruajtur fitimet.
- Përdorimi efektiv i rezervave. Të sigurojnë që rezerva e sigurisë të përdoren për stabilizimin e çmimeve, jo vetëm për sigurimin e furnizimit fizik. Në raste të rritjes së papritur të bursës, të lejojnë që stoku i depozitave të përdoret për të zbutur rritjet e çmimeve në pompë.
- Nxitja e konkurrencës Të inkurajojnë hyrjen e operatorëve të rinj ose shitësve alternativë, për të zvogëluar mundësinë e rritjes së koordinuar të çmimeve. Tregu më konkurrues ul efektin “rockets and feathers” dhe e bën sjelljen më të drejtë ndaj konsumatorit.
- Fushata edukative për konsumatorët .Të informojnë publikun për fenomenin “rockets and feathers”, parimin FIFO dhe funksionin e rezervës. Konsumatori më i informuar mund të bëjë zgjedhje më të mira dhe të reagojë ndaj sjelljeve të padrejta të tregut.
Në thelb, organet rregullatore duhet të kombinojë monitorimin, rregullimin e sjelljes, përdorim strategjik të rezervave dhe edukim publik. Kjo jo vetëm që mbron konsumatorin, por edhe rrit besimin tek tregu.Kësisoi ndërhyrja e paralajmëruar e shtetit dhe e organeve rregullatore janë tërësisht të përligjura dhe në mbrojtje të interesit publik.
