Një verë pa ajër të kondicionuar dhe një dimër pa ngrohje apo gaz për gatim? Frikërat e një Perëndimi të mësuar me këto komoditete zbehen përballë një shqetësimi tjetër që prek gjithë botën: që në sobat e kuzhinës (të ndezura apo të fikura) të ketë pak për të gatuar, dhe ajo pak të bëhet gjithnjë e më e shtrenjtë.
Bllokimi i Ngushticës së Hormuzit (ose hapja e saj me ndërprerje) nuk është vetëm çështje energjie, por në një cikël më të gjatë dhe më pak të dukshëm, edhe çështje ushqimi.
Përmes këtij korridori kalon një pjesë e madhe e plehrave kimike që shërbejnë për rritjen e grurit dhe orizit në pjesën tjetër të botës. Pasojat nuk do të jenë të menjëhershme, ato do të shihen në korrjet e muajve në vijim, por do të jenë shumë më të vështira për t’u rikuperuar nga sa po reflektojnë aktualisht tregjet.
Edhe nëse arrihet një marrëveshje politike e qëndrueshme, rihapja e plotë e ngushticës, nga pastrimi i minave deri te zhbllokimi i trafikut të madh detar, mund të kërkojë javë, në mos muaj. Ndërkohë, cikli bujqësor nuk mund të ndalet.
Çfarë ka ndryshuar
Para 28 shkurtit, përmes Ngushticës kalonte deri në një e treta e tregtisë globale të plehrave kimike, me përqindje edhe më të larta në kategori të caktuara.
Rreth 36% e uresë së eksportuar në nivel global (plehu kryesor azotik që ndikon drejtpërdrejt në rendimentet e drithërave) vjen nga rajoni i Gjirit, së bashku me 29% të amoniakut dhe 26% të DAP-it (fosfat diamonik), që furnizon me fosfor dhe azot kulturat e mëdha në Azi dhe Amerikë.
Gjithashtu, rreth 50% e prodhimit botëror të squfurit, një lëndë thelbësore për plehrat e fosfatit, vjen nga kjo zonë. Lidhja me gazin është e drejtpërdrejtë: ai është lënda bazë për prodhimin e plehrave azotike, dhe kur bëhet i paarritshëm ose më i shtrenjtë, çmimet rriten në të gjithë zinxhirin.
Ndryshe nga nafta, nuk ekzistojnë rezerva strategjike të mëdha plehrash kimike: kriza e furnizimit përkthehet në rritje çmimesh brenda pak javësh.
Shifrat e javëve të fundit e bëjnë konkrete këtë prirje. Menjëherë pas mbylljes së ngushticës, ureja grimcore nga Lindja e Mesme u rrit me 19% dhe ajo egjiptiane me 28%, ndërsa kriza më pas u thellua.
Në javën e parë të prillit, çmimi i uresë me pakicë në SHBA arriti në 847 dollarë për ton, 26% më shumë se një muaj më parë dhe 48% më shumë krahasuar me një vit më parë.
Indeksi Profercy për azotin arriti më 9 prill nivelin më të lartë që nga maji i vitit 2022 dhe nuk po tregon shenja rënieje, ndërkohë që India ka hapur një tender ndërkombëtar për blerjen e 2.5 milionë tonëve për qershor, duke sinjalizuar mungesë rezervash në vendet e mëdha importuese.
Alarmi i FAO-s dhe WFP-së
FAO paralajmëron se çmimet e plehrave mund të qëndrojnë mesatarisht 15–20% mbi nivelet e një viti më parë në gjysmën e parë të vitit 2026, një vlerësim që, duke parë të dhënat e prillit, duket tashmë i kujdesshëm. Organizata e përshkruan situatën si një tronditje “të ndërlidhur”, që kalon nga energjia te plehrat dhe më pas te zinxhirët agro-ushqimorë, me efekte që vështirë se përmbysen shpejt. Programi Botëror i Ushqimit shkon edhe më tej, duke paralajmëruar deri në 45 milionë njerëz shtesë në kushte të pasigurisë së rëndë ushqimore në rast të një krize të zgjatur.
Përballë këtyre çmimeve, fermerët kanë tre mundësi dhe asnjëra nuk është pa kosto: të përballojnë rritjen duke ulur fitimet; të reduktojnë përdorimin e plehrave duke pranuar rendimente më të ulëta (me pasoja shpesh disproporcionale); ose të ndryshojnë kulturat bujqësore drejt atyre që kërkojnë më pak plehra azotike, duke ndikuar në tregjet globale në muajt në vijim.
Rasti i Indisë dhe Brazilit
Dobësia nuk lidhet vetëm me varfërinë, por me varësinë nga importet. India, një prodhues i madh bujqësor, por i varur nga gazi i importuar për prodhimin e plehrave, dhe Brazili, që importon mbi 49 milionë tonë plehra në vit, janë ndër më të ekspozuarit.
Ndërkohë, Afrika në jug të Saharasë mbetet më e rrezikuara. Përdorimi i plehrave është shpesh nën 20 kg për hektar, krahasuar me 150–200 kg në Evropë, dhe çdo rritje çmimi përkthehet pothuajse drejtpërdrejt në prodhim më të ulët. Sipas IFPRI, humbjet ekonomike në këto vende mund të jenë 10 deri në 20 herë më të mëdha se në vendet e zhvilluara.
Nëse tensionet do të zbuteshin shpejt, efekti do të ishte vetëm një rritje e përkohshme çmimesh. Por nëse kriza zgjatet deri në maj apo qershor, ajo do të ndikojë drejtpërdrejt në ciklet bujqësore në Evropë, Amerikën e Veriut, Azi dhe Brazil. Në atë rast, problemi nuk do të jetë më vetëm çmimi, por edhe sasia e prodhimit. Dhe një korrje e humbur nuk rikuperohet pa kaluar një sezon i plotë.
Një verë pa ajër të kondicionuar mund të jetë e pakëndshme. Por një vjeshtë me korrje të dobëta dhe çmime ushqimore në rritje të fortë do të ishte një sfidë shumë më serioze.
