Tradicionalisht në Shqipëri, përcaktimi gjinor ligjor ka qenë i kufizuar në dy kategori: burrë dhe grua. Por një ndryshim thelbësor po propozohet përmes projektligjit të ri “Për Barazinë Gjinore”, i cili aktualisht ndodhet në Kuvend. Drafti final përmban një qasje gjithëpërfshirëse, që hap rrugën për njohjen ligjore të identiteteve gjinore, përtej konceptit klasik.
Si ndryshoi përkufizimi
Fillimisht, kur projektligji u hodh për konsultim publik në mars 2025, përkufizimi ishte i qartë dhe i ngushtë: Gra dhe burra në kuptim të këtij ligji nënkupton edhe vajza dhe djem.
Por gjatë procesit të konsultimeve, Aleanca LGBTI kërkoi që ligji të mos kufizohej vetëm në dy kategori gjinore, por të përfshinte identitete të tjera, siç ndodh në shumë vende perëndimore që kanë njohur realitete gjinore më të larmishme.
Ministria e Shëndetësisë dhe Mirëqenies Sociale e pranoi këtë propozim, dhe në versionin përfundimtar, tanimë termi “gjini” merr një kuptim të ri juridik: Gjini, sipas këtij ligji, ka kuptim gjithëpërfshirës në përputhje me parimet e barazisë dhe mosdiskriminimit lidhur me identitetin dhe shprehjen gjinore.
Ky ndryshim është reflektuar edhe në nene të tjera të ligjit, duke e bërë të qartë se nuk bëhet fjalë vetëm për një modifikim gjuhësor, por për një ndryshim konceptual dhe ligjor që njeh kategori gjinore përtej burrit dhe gruas.
Megjithatë, ligji nuk përfshin një listë konkrete të gjinive jo-binare, duke lënë të hapur interpretimin dhe zbatimin praktik.
Në debatet ndërkombëtare, janë identifikuar deri në 70+ identitete gjinore, nga më të zakonshmet si jo-binare, queer, apo agjinor, deri tek kategori më të veçanta. Njohja juridike e këtyre identiteteve mund të jetë sfiduese për zbatimin praktik të ligjit, sidomos në aspektin e kuotave dhe përfaqësimit institucional.
Një nga risitë e projektligjit është përcaktimi i përfaqësimit të detyrueshëm gjinor në institucionet publike dhe private, nga 30% deri në 50%. Kjo vlen për: Pushtetin legjislativ, Pushtetin ekzekutiv, Pushtetin gjyqësor, Administratën publike qendrore dhe vendore, Sektorët privatë me ndikim.
Ndonëse projektligji për Barazinë Gjinore shënon një hap të rëndësishëm drejt përfshirjes së komuniteteve gjinore jo-binare në kuadrin ligjor shqiptar, në të njëjtën kohë, ngre pyetje serioze për zbatimin praktik, sidomos në raport me kuotat e përfaqësimit dhe strukturat institucionale ekzistuese. Pyetja që mund të ndezë debatin është: Si do të funksionojë kuota gjinore kur gjinive nuk u dihet më numri.
Në një sistem me vetëm dy gjini (burra dhe gra), ndarja është e qartë: p.sh., 30% gra, 70% burra ose 50%-50%. Por nëse ligji njeh më shumë se dy gjini, atëherë ndarja kuotore bëhet matematikisht e pamundur, nëse secilës duhet t’i garantohet një minimum përfaqësimi (p.sh., 30%).
Nëse miratohet në këtë formë, Shqipëria do të bëhet një nga vendet e para në rajon që njeh ligjërisht identitete gjinore përtej burrit dhe gruas, duke hapur rrugën për debat të gjerë shoqëror dhe institucional mbi identitetin, barazinë dhe përfaqësimin real./ tvklan.al
