Nga Alban Daci
Në debatin aktual publik mbi modelin e zhvillimit ekonomik të Shqipërisë, ka lindur një ndarje e mprehtë konceptuale dhe ideologjike lidhur me qasjen ndaj investimeve, menaxhimin e aseteve kombëtare dhe mbrojtjen e interesit publik. Diskursi zyrtar institucional është fokusuar me një zell të shtuar në promovimin e projekteve të mëdha me kapital të huaj, duke e paraqitur mbështetjen ndaj tyre si kushtin sine qua non për progresin e vendit.
Megjithatë, një pjesë e konsiderueshme e opinionit publik, e shoqërisë civile, e qarqeve akademike dhe e strukturave të ndryshme të Diasporës që po protestojnë, kanë ngritur rezerva serioze dhe legjitime. Reagimet e tyre shpesh janë interpretuar në mënyrë të njëanshme nga vendimmarrësit politikë, duke u cilësuar si qëndrime penguese apo “anti-zhvillim”. Ky polarizim jo vetëm që dëmton dialogun konstruktiv demokratik, por shërben edhe si mbulesë ideologjike për të fshehur një asimetri të thellë strukturore në ekonominë shqiptare, ku kapitali vendor dhe ai i emigracionit shpesh margjinalizohen përballë favoreve rregullatore që u bëhen korporatave të huaja përmes instrumenteve ligjore të diskutueshme.
Në këtë kontekst, vlerësimi se reagimet e qytetarëve apo të Diasporës burojnë nga një ndjenjë refuzimi ndaj kapitalit të huaj përbën një thjeshtëzim të pasaktë dhe të paqëndrueshëm të realitetit. Të dhënat historike dëshmojnë se Diaspora shqiptare është, në fakt, investitori më konstant, më i qëndrueshëm dhe më i madh organik në ekonominë e vendit përgjatë tri dekadave të fundit.
Sipas statistikave zyrtare të Bankës së Shqipërisë, dërgesat e emigrantëve (remitancat) tejkalojnë rregullisht vlerën e 1 miliard eurove në vit, duke shënuar rritje progresive. Sipas vlerësimeve të Bankës Botërore, këto flukse financiare përbëjnë rreth 9-10% të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB), duke shërbyer si një rrjetë e fuqishme sigurie sociale dhe si burim parësor për formimin e kapitalit bruto fiks në vend. Ndryshe nga projektet e mëdha korporative që shpesh shoqërohen nga kërkesa për lehtësime fiskale, përjashtime nga taksat, transferime të trojeve publike me çmime simbolike apo marrëveshjet speciale “ad-hoc” me ekzekutivin, kapitali i Diasporës injektohet direkt në konsum, në tregun e pasurive të paluajtshme, në turizëm dhe në ndërmarrjet e vogla e të mesme (NVM). Ky investim përhapet në mënyrë kapilare në të gjithë strukturën sociale, pa rënduar buxhetin publik dhe pa kërkuar garanci sovrane apo imunitet ligjor. Kur përfaqësues të kësaj Diaspore rreshtohen në krah të protestave të qytetarëve, shqetësimi i tyre nuk lidhet me refuzimin e zhvillimit, por mbron kërkesën për transparencë, respektimin e shtetit të së drejtës dhe mbrojtjen e pasurisë publike nga praktikat e “kapjes së shtetit” (state capture).
Pikërisht çështja e kritereve, e konkurrencës së lirë dhe e transparencës në përzgjedhjen e projekteve të mëdha përbën thelbin e kontestimeve ligjore, kushtetuese dhe publike. Shqetësimet e ngritura nga protestuesit lidhur me asimetrinë e përfitimeve nga këto iniciativa gjejnë mbështetje të plotë në dokumentet formale të institucioneve ndërkombëtare monitoruese.
Në Raportin e Departamentit Amerikan të Shtetit (DASH) mbi Klimën e Investimeve në Shqipëri, thuhet shprehimisht: “Investitorët e huaj përmendin korrupsionin e përhapur, veçanërisht në gjyqësor, mungesën e transparencës në prokurimin publik dhe zbatimin e dobët të kontratave si sfida kryesore në Shqipëri.” Raporti shton gjithashtu se “ligji për investimet strategjike ka ngritur shqetësime të mëdha për shkak të mungesës së konkurrencës së hapur dhe rreziqeve të cenimit të të drejtave të pronës private.”
Kjo kritikë vë në pikëpyetje drejtpërdrejt efikasitetin e kornizës rregullatore të vendit, duke sugjeruar se instrumentet e tillë ligjorë mund të përdoren për të transferuar pasuri publike drejt entiteteve private pa një proces të hapur dhe transparent konkurrimi, duke krijuar një terren ku suksesi ekonomik varet nga afërsia me pushtetin ekzekutiv sesa nga merita e tregut.
Këto gjetje përkojnë plotësisht me Progres-Raportin e Komisionit Evropian për Shqipërinë, i cili nënvizon nevojën urgjente për të garantuar “parimet e transparencës, barazisë në trajtim dhe konkurrencës së lirë në dhënien e kontratave publike, koncesioneve dhe statusit të investitorit strategjik.” Raporti i BE-së specifikon se procedurat e përshpejtuara ose ligjet speciale për projekte të veçanta rrisin rrezikun e asimetrisë në treg dhe favorizimit të grupeve të ngushta të interesit, duke krijuar një mjedis ku përfitimi social afatgjatë mbetet i diskutueshëm përballë përfitimeve të partnerëve privatë.
Më tej, Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) ka shprehur vazhdimisht shqetësime strukturore lidhur me rreziqet fiskale që burojnë nga kontratat e Partneritetit Publik-Privat (PPP) dhe skemat e tjera të ngjashme, duke theksuar se ato mund të krijojnë detyrime kontingjente të paparashikuara për buxhetin e shtetit, duke e zhvendosur barrën financiare mbi taksapaguesit shqiptarë. Nga pikëpamja e teorisë ekonomike, kjo dinamikë i përgjigjet modelit të “nxjerrjes së rentës” (rent-seeking), ku aktorë të caktuar nuk krijojnë vlerë të re përmes inovacionit, por përdorin kuadrin ligjor për të përvetësuar një pjesë më të madhe të pasurisë ekzistuese shoqërore.
Rrjedhimisht, kur pjesë të shoqërisë kontestojnë vendimmarrjet mbi tjetërsimin e trojeve publike apo zonave të mbrojtura, ato thjesht po artikulojnë dhe po mbrojnë gjetjet teknike të këtyre raporteve ndërkombëtare.
Ky realitet ka krijuar një përmbysje të paradigmës mbi kontributin qytetar dhe atdhetar, duke prodhuar një tjetërsim semantik të termave. Nga njëra anë, strukturat institucionale që mbështesin marrëveshje me dritëhije ligjore apo që nuk i nënshtrohen debateve të hapur parlamentare, e projektojnë veten si mbrojtëse të vetme të progresit dhe interesit kombëtar.
Nga ana tjetër, qytetarët, ekspertët e mjedisit, juristët dhe emigrantët, të cilët kërkojnë zbatimin rigoroz të Kushtetutës, mbrojtjen e qëndrueshme të burimeve natyrore dhe respektimin e shenjtërisë së të drejtës së pronës, përballen me një retorikë përjashtuese. Sipas të dhënave të Institutit të Statistikave (INSTAT) mbi tregun e punës, Shqipëria vijon të përballet mediatikisht me sfida serioze të emigrimit të forcës së kualifikuar punëtore, ku pagat minimale dhe kushtet e tregut mbeten nën mesataren rajonale. Kjo prirje dëshmon se modeli aktual i rritjes ekonomike – i bazuar gjerësisht në ekonominë e ndërtimit, spekulimin imobiliar dhe në industri me vlerë të shtuar të ulët – nuk po arrin të gjenerojë një mirëqenie gjithëpërfshirëse që frenon largimin e popullsisë. Përkundrazi, ai rrezikon të krijojë një ekonomi të polarizuar, ku përfitimet përqendrohen tek një elitë e ngushtë, ndërsa kostot sociale eksternalizohen tek pjesa tjetër e shoqërisë.
Zhvillimi i qëndrueshëm dhe legjitim i një vendi nuk mund të ndërtohet mbi premisën e injorimit të zërit të komuniteteve lokale, as mbi anashkalimin e parimeve të tregut të lirë në emër të flukseve kapitale afatshkurtra.
Kur investimet e huaja nuk shoqërohen me transferim teknologjik, me rritje të standardeve të punësimit dhe me respektim të mjedisit, ato rrezikojnë të kthehen në skema të shfrytëzimit të burimeve kombëtare pa asnjë përfitim real apo të matshëm për shoqërinë.
Përpara se të përdoret një retorikë stigmatizuese ndaj atyre që ushtrojnë të drejtën kushtetuese të protestës dhe të shprehjes së mendimit, vendimmarrësit duhet të bëjnë një analizë të thellë të rezultateve afatgjata të politikave të tyre. Integrimi i suksesshëm ekonomik i Shqipërisë kërkon që kapitali i huaj të jetë komplementar dhe transparent, duke respektuar në radhë të parë ligjin vendas dhe duke njohur si partnerë strategjikë vetë qytetarët shqiptarë dhe Diasporën, e cila historikisht ka qenë dhe mbetet shtylla kurrizore e qëndrueshmërisë makroekonomike të vendit. Kontestimi i modelit aktual nuk është një akt tradhtie ndaj progresit, buron nga një kërkesë jetike për një zhvillim të drejtë, kushtetues dhe gjithëpërfshirës.
