Nga Ervis Iljazaj
Një aspekt shumë i rëndësishëm në reformën zgjedhore e zë edhe sistemi zgjedhor, ose më saktë mekanizmi që kthen votat në mandate, dhe të gjitha efektet që ka ai në sistemin politik të një vendi.
Për sistemin zgjedhor aktual që ka Shqipëria, atë proporcional rajonal ka shumë kritika nga ekspertë, shoqata, apo faktorë të ndryshëm të jetës publike. Kritikat janë të gjitha të drejta, sepse sistemi zgjedhor që ka Shqipëria aktualisht nuk është nga më të mirët e mundshëm. Por, rreth kësaj çështjeje në debatet publike janë krijuar disa mite të rreme, të cilat nëse nuk adresohen siç duhet i bëjnë dëm debatit dhe zgjidhjes që i duhet vendit në këto momente. Mite të cilat kryesisht po ngrihen nga partitë e reja.
E para, nuk ekziston asnjë sistem zgjedhor perfekt. Prandaj, debatet që një sistem apo një sistem tjetër është në mënyrë absolute zgjidhja për Shqipërinë, janë debate absurde. Asnjë sistem zgjedhor nuk është totalisht i mirë, apo totalisht i keq. Sistemet zgjedhore kanë dy funksione kryesore. Të sigurojnë përfaqësimin politik të një shoqërie dhe të garantojnë një qeveri të qëndrueshme. Sepse, demokracia përveçse përfaqësim duhet të jetë dhe vendimmarrje.
Në të kundërt, nuk ka asnjë vlerë procesi i garës në një demokraci. Në këtë kuptim, sistemet proporcionale garantojnë më shumë përfaqësimin politik, ndërsa ato mazhoritare më shumë qëndrueshmëri të qeverive. Për këtë arsye, shumë vende demokratike mundohen të korrektojnë sistemet e tyre me qëllim që të garantojnë të dyja funksionet që ka një sistem zgjedhor. Aq më tepër absurde janë debatet për një sistem zgjedhor që të kthejë të gjitha votat në mandate. Kjo është një tjetër kritikë e pakuptimë që i bëhet sistemit zgjedhor aktual që ka Shqipëria, kryesisht nga partitë e vogla.
I vetmi sistem i mundur që kthen të gjitha votat në mandate është ai proporcional kombëtar pa prag, por që praktikisht nuk aplikohet në asnjë vend për faktin se fragmentizon në mënyrë të skajshme jetën politike. Por, më shumë sesa sistemi zgjedhor, ndikon në sistemin politik sjellja e partive politike. Shembulli më i mirë për të kuptuar rëndësinë e sjelljes politike pavarësisht sistemit është Shqipëria. Para 2008-ës kur kemi patur një sistem zgjedhor miks, ku 100 deputetë zgjidheshin me mazhoritar, parlamenti shqiptar kishte më shumë parti se sa tani që kemi një proporcional. Të gjithë e kujtojmë fenomenin e ‘’Dushkut’’, ku në një zonë elektorale dolën shumë deputetë, pikerisht për sjelljen e forcave politike.
E dyta, sistemi zgjedhor, megjithëse një instrument dhe reformë shumë e rëndësishme për Shqipërinë dhe që duhet të ndryshohet, nuk është shpëtimi i demokracisë shqiptare. Nëse mendojmë në këtë mënyrë, atëherë vetëm sa do t’i hidhet hi syve shqiptarëve për t’i thënë që ja ku e gjetëm ilaçin e të gjitha sëmundjeve të demokracisë në Shqipëri. Problemi i vërtetë i demokracisë shqiptare janë vota e lirë, institucionet e pavaruara, sidomos një pushtet gjyqësor i pavarur, apo ndërtimi i shtetit të së drejtës në tërësi.
E treta, thuhet shpesh që ky sistem zgjedhor ka rritur ndjeshëm pushtetin e kryetarëve të partisë duke instaluar kryetarokracinë. I gjithë ky konstatim është mëse i vërtetë, por problemi i personalizimit të politikës është më i gjerë se kaq, dhe nëse fokusohemi vetëm te sistemi zgjedhor për të zgjidhur këtë problem jemi në rrugë të gabuar. I vetëm sistemi zgjdhor nuk mund të evitojë kryetarokracinë. Problemi i vërtetë është funksionimi dhe organizmi i partive politike.
Është pikërisht transformi i partive politike drejt personalizimit dhe pushtetit të kryetarëve që ka krijuar kryetarokracinë. Prandaj, në këtë drejtim më shumë se sa një sistem zgjedhor ndryshe, duhet një reformë për ligjin organik të partive politike, duke filluar që nga organizimi, funksionimi dhe financimi i tyre. Me këtë ligj që kemi sot për partitë politike, ato kanë misione publike, por funksionojnë me logjikë private. Çështja e funksionimit të brendshëm të partive është çështje që duhet të na përkasë të gjithëve, dhe jo vetëm anëtarëve të tyre, pasi ato kanë një rol shumë të rëndësishëm në rendin kushtetues shqiptar.
E katërta, një nga problemet kryesore të politikës shqiptare sot është kriminalizimi i saj. Mirëpo, sistemi zgjedhor nuk e zgjidh një çështje të tillë, ose më saktë nuk mjafton për ta zgjidhur atë. Një nga arsyet se përse u ndryshua sistemi zgjedhor në Shqipëri në vitin 2008, ishte pikërish shmangia e të fortëve që u futën në politikë nëpërmjet sistemit mazhoritar që kishim para sistemit aktual. Historia tregoi që ky sistem jo vetëm nuk e shmangu këtë fenomen, por e thelloi atë.
Dhe e fundit, thuhet shpesh që ky sistem zgjedhor pengon përfaqësimin politik të forcave apo lëvizjeve të reja politike që kërkojnë të garojnë për të fituar konsesus popullor. Ky është gjithashtu një mit i rremë. Nëse një lëvizije e re politikë ka vizon, ka moral dhe krijon besueshmëri te qytetarët, nuk ka sistem zgjedhor në botë që ta ndalojë për të fituar konsensus dhe të përfaqësohet në parlamentin e Shqipërisë. Ajo që ndalon një forcë të re, është natyra klienteliste e votuesit shqiptar, apo kultura për të shitur votën. Mirëpo, fatkeqësisht këtë kulturë antidemoraktike nuk e shmang dot një sistem zgjedhor.
