“Ishte një kohë kur familja e Musa Protoduarit ishte ndër më të pasurat dhe më të shquarat në Shqipëri. Gjyshi i gruas së tij ishte një nga nënshkruesit e shpalljes së pavarësisë së vendit nga Perandoria Osmane në vitin 1912 dhe ishte kryeministër në vitet 1920.”
Kështu e nis media kanadeze “National Post” shkrimin e saj për familjen shqiptare Protoduari, e cila është zhvendosur atje prej vitit 1999. Pas një beteje 12 vjeç për të drejtën e azilit, këtë javë Musa Protoduari dhe djemtë e tij kanë fituar të drejtën të qëndrojnë në Kanada.
Musta Protoduari rezulton një person në kërkim ndërkombëtar nga Policia e Shtetit, pasi bashkë me njërin nga djemtë akuzohet për të ashtuquajturën “Masakra e Urës Vajgurore”, ku mbetën të vdekur katër policë dhe një civil. Ngjarja ndodhi në vilën e familjes Protoduari në Urën Vajgurore.
Lexoni shkrimin e plotë të “National Post”
Ishte një kohë kur familja e Musa Protoduarit ishte ndër më të pasurat dhe më të shquarat në Shqipëri. Gjyshi i gruas së tij ishte një nga nënshkruesit e shpalljes së pavarësisë së vendit nga Perandoria Osmane në vitin 1912 dhe ishte kryeministër në vitet 1920.
Megjithatë, pas Luftës së Dytë Botërore, kur një regjim komunist e bëri Shqipërinë një shtet satelit të Bashkimit Sovjetik, prona e familjes u konfiskua dhe ata ranë në disfavor të zyrtarëve.
Musa, tani 76 vjeç, u bë inxhinier ndërtimi. Bashkëshortja e tij, Fatbardha, ruajti traditën e saj familjare të aktivizmit politik. Musa u arrestua tetë herë nga qeveria komuniste.
Pasuria e tyre u rrit përsëri kur perdja e hekurt ra dhe Blloku Sovjetik u shpërbë në vitet 1990. Prona e tyre u rivendos. Musa ndërtoi një vilë të madhe për familjen e tij në sheshin kryesor të qytetit të tij të lindjes, Ura Vajgurore.
Ndërsa Shqipëria po luftonte për të ndërtuar një shtet demokratik dhe mes një skandali financiar që përfshinte partinë qeverisëse që Protoduaris mbështeste, kaosi dhe dhuna u përhapën. Policia dhe ushtarët dezertuan, duke lënë armaturën e tyre të grabitur, gjë që ndihmoi në shndërrimin e protestave dhe mitingjeve politike në përplasje zjarri dhe luftë civile.
Në prag të zgjedhjeve të reja, një nga djemtë e Musës, Edmondi, kandidoi për deputet për një parti antikomuniste dhe u qëllua dy herë, një herë rëndë kur ndodhej në ballkonin e vilës së familjes.
Pak kohë më pas, vila u godit nga raketa gjatë natës. “Ishte trazira,” tha në një intervistë Gentjan Protoduari, djali më i vogël i Musës. “Ne kishim sulm pas sulmi pas sulmi. Ishte kaos i plotë. Nuk kishte qeveri, nuk kishte polici.”
Musa punësoi roje për vilën dhe familja iku në një qytet tjetër. Pastaj ndodhi një masakër në pragun e tyre.
Beteja e 17 qershorit 1997 midis rojeve të armatosura në vilën e Protoduaris dhe kundërshtarëve të armatosur politikë ishte me përmasa mahnitëse – një tank ishte në njërën anë dhe një automjet i blinduar nga ana tjetër.
Kur u largua tymi, katër policë dhe të paktën një civil u vranë dhe dhjetëra të tjerë u plagosën. Një gazetë shqiptare së fundmi e quajti atë “një nga masakrat më të rënda që ka njohur vendi”.
Sulmet, përplasjet e zjarrit dhe reagimi ndaj tij e shtynë Musa Protoduari dhe gjashtë anëtarë të familjes së tij të largoheshin nga Shqipëria dhe të kërkonin mbrojtje refugjatësh në Kanada – duke ndezur një betejë ligjore që u ndez pas dyerve të mbyllura për më shumë se 12 vjet.
Ajo betejë përfundoi këtë javë, në favor të familjes.
“Jemi shumë të lehtësuar,” tha Gentjan, zëdhënësi i familjes, të enjten nga shtëpia e tij në Montreal.
“Pavarësisht nga të gjitha gjërat që kanë ndodhur gjatë viteve, ne i jemi përgjithmonë mirënjohës Kanadasë që hapi dyert, sepse ata vërtet na shpëtuan jetën. Nuk po flasim për ndjekje penale, po flasim për vdekje, persekutim të familjes sonë.”
Procesverbali zyrtar i gjykatës në Shqipëri paraqet një tablo tjetër. Ajo mban familjen fajtore për masakrën. Musa dhe djali i tij i madh, Shkëlqim Protoduari, 51 vjeç, u dënuan – në mungesë – për krijimin dhe pjesëmarrjen në një bandë të armatosur dhe, për Musën, akuzën e shtuar për vrasje me dashje të policisë. Musa u dënua me burgim të përjetshëm dhe Shkëlqimi me 13 vjet.
Disa llogari të mediave në Shqipëri e portretizojnë Musain si një gangster ose udhëheqës të një rebelimi të armatosur. Protoduari thonë se kjo është një fushatë shpifjeje politike.
Ata thonë se nuk ishin të pranishëm në gjyqin e tyre, nuk kishin një avokat që i përfaqësonte dhe nuk mund të thërrisnin prova. Dokumentet e gjykatës thonë se në vitet që nga çështja, prokurori shqiptar u akuzua për kontrabandë ndërkombëtare të kokainës dhe kryetari i trupit gjykues u shkarkua për kontakt me krimin e organizuar.
Ndërsa Kanadaja refuzoi t’i ekstradonte ata në Shqipëri për shkak se “provat e paraqitura nuk plotësojnë kërkesat ligjore kanadeze”, sipas të dhënave të gjykatës, Otava ende u zhvendos për të hequr statusin e tyre të refugjatit.
Nuk ka asnjë dyshim që familja u largua nga Shqipëria në 1999 me kamion në Spanjë përpara se të fluturonte për në Shtetet e Bashkuara dhe më pas të nisej për në Kanada.
“Ne thjesht donim të dilnim. Ky ishte qëllimi kryesor sepse jeta jonë ishte në rrezik”, tha Gentjan. “Kontrabandistët që kontaktuam atëherë, kjo është rruga që ata bënin dhe rekomandonin. Atëherë nuk dinim shumë për Kanadanë.”
Kërkesa e tyre për refugjatë u pranua në vitin 1999 gjatë një procesi të përshpejtuar. Në vitin 2011, Otava kërkoi të lironte statusin e refugjatit, duke pretenduar se familja fshehu fakte rreth masakrës.
“Nuk kishte asnjë informacion të fshehur dhe asnjë arsye për ta fshehur atë,” tha Gentjan. “Ne patëm një intervistë me një oficer (emigracioni) ku shpjeguam gjithçka. Ne vendosëm gjithçka në tryezë dhe hapëm zemrat tona ndaj qeverisë kanadeze.”
Formulari i tyre i aplikimit për refugjatë i futur në gjykatë tregon se ata janë përgjigjur “Po” kur janë pyetur nëse janë në kërkim nga policia apo ushtria në vendin e tyre dhe i referohet “masakrës së Urës Vajgurore”. Detajet i lanë për seancë me gojë, tha ai.
Qeveria, megjithatë, nuk bëri apo mbajti shënime për atë që u tha në seancë.
Çështja e refugjatëve zgjati me vite. Familja fillimisht humbi, në vitin 2014, por fitoi një apel për një seancë të re. U deshën gjashtë vjet për të thirrur atë seancë, të cilën e fitoi familja. Më pas, ministri i sigurisë publike apeloi vendimin në Gjykatën Federale.
Gjykatësi i Gjykatës Federale, Yvan Roy tha se nuk kishte asnjë provë që informacioni i familjes ishte mashtrues ose i fshehur, duke shkruar se qeveria mbante “një rekord të dobët” dhe një rast “më pak se yjor”.
Roy tha se nuk ka gjasa që një oficer i seancave dëgjimore për refugjatët dhe një gjykatës të shohin një deklaratë që aplikantët kërkoheshin nga policia në lidhje me një masakër, të zhvillonin një seancë dëgjimore një orëshe dhe të mos pyesnin për të. Gjyqtari kritikoi edhe konkluzionet shqiptare.
“Nuk kishte asnjë përgjegjësi të drejtpërdrejtë të përcaktuar me aktgjykim. Këto vepra do të ishin kryer nga të tjerët që ishin të pranishëm në vilë,” shkroi Roy, dhe gjykimi nuk ofron prova që Protoduaris ishin atje. Ai detajon tragjedinë, por nuk përshkruan elementet e fajit.
“Babai im nuk është aspak i ngjashëm me atë që ata portretizojnë,” tha Gentjan.
“Ai ishte një biznesmen dhe shpresa jonë kryesore ishte që sundimi i ligjit të mbetej në fuqi. Babai im është inxhinier ndërtimi. Babai im ishte më pak i interesuar apo i aftë për të bërë gjëra të tilla. Ai nuk kishte të bënte me armë dhe bandat apo diçka të tillë.
“Ne po lexonim tregime për veten në gazeta dhe po humbnim në artikull duke thënë: ‘Për kë po flasin?’ Ata po na portretizojnë si njerëz që vijnë nga pylli ose gangsterë ose mafiozë. “Ky është fundi i sagës për ne – në Kanada,” tha Gentjan.
Familja po përpiqet ende të apelojë dënimet në Shqipëri. Ata kanë apeluar edhe në Gjykatën Evropiane për të Drejtat e Njeriut. “Është një slitë emocionale,” tha ai. “Ka qenë një stërvitje 23-vjeçare emocionalisht dhe financiarisht.”
