Nga Leonidha Mërtiri
Para disa ditësh, në festivalin e filmit në Podgoricë të Malit të Zi, ndodhi një ngjarje e papritur: U ndërpre me forcë shfaqja e filmit “Lejleku” të regjisorit shqiptar Isa Qosja, prodhim i përbashkët ky i Kosovës me Malin e Zi, financuar nga Bashkimi Europian. Përmes ngjarjeve, historisë së fatit të tre brezave gra, trajtohet në të tema e emigracionit. Por britmat nacionaliste, kërcënimet e një grupimi të të rinjve ekstremistë serbë, drejtues të këtij orkestrimi, nuk e lanë filmin të shfaqej më tej, duke u përballur madje dhe me vetë atë opinion malazes që shijonte shfaqjen.
Filmi u ndalua. Shkaku u gjet: gjuha shqipe e filmit. Përballë kësaj situate, nuk u step qëndrimi i disa intelektualëve malazezë, pa folur për atë të partive shqiptare, të cilat, edhe pse të ndara, nuk mund t’i bënin fresk atij nacionalizmi të njohur, zgjuar dhe hedhur shtat në moshat e ndryshme, mbjellur dhe inkurajuar sidomos në brezin e ri. Organizatorët e festivalit e panë këtë incident si “situatë të pakëndshme”, teksa për Delegacionin Europian në këtë republikë ai shihet si pengesë që i bëhet lirisë së shprehjes artistike si pjesë integrale e lirisë së fjalës dhe vlerë thelbësore demokratike. Sfidë ndaj këtij nacionalizmi të njohur u bë rishfaqja e filmit po ato ditë, veç jo më atje ku u shfaq së pari, por rreth tre kilometra larg prej andej. Pjesëmarrja e presidentit të Malit të Zi, Jakov Millatoviç dhe opinioni i tij për çka ndodhi, mendoj se ishin domethënëse. Për të, “në një vend ku të gjitha gjuhët, kulturat dhe fetë respektohen dhe vlerësohen, nuk ka vend për ndarje. Vetëm në këtë mënyrë mund ta ndërtojmë Malin e Zi modern, demokratik dhe evropian”. Puna është sa të sinqerta dhe sa vlerësohen ato në të vërtetë, për të mos mbetur në këmbalecë retorikash. Që fajit, siç shprehet pa dorashka producenti i njohur malazes i filmit, Ivan Gjuroviç, të mos i bishtnojë shteti dhe shoqëria, meqë kurrë nuk ndërtuan një kornizë qytetare, por kanë lejuar të ngjallen mitet e rreme, nacionalizmi dhe ndasitë.
Por, cilin pengon gjuha shqipe dhe pse urrejtja derdhet mbi të? Ajo është gjuha më e dashur, e shënjtë për shqiptarët kudo që jetojnë, për të ruajtur me fanatizëm identitetin e tyre kombëtar, krenarë për gjuhën e vetë amtare. Sepse, sikurse shprehet gjuhëtari ynë i madh, Eqrem Çabej, gjuha është sendi më i çmueshëm i një populli dhe për popullin shqiptar është i vetmi thesar. Në Mal të Zi shqipja është gjuhë zyrtare. Por ajo nuk duhet parë si sadaka nga qeveria malazeze. Çështja është të zëjë vendin që i takon. Në televizionin publik malazes vazhdon të ushqehet nacionalizmi serb dhe nxiten problemet e mprehta ndëretnike. E drejta e informimit në gjuhën e pakicave dhe brenda këtij televizioni shkon drejt sfumimit dhe për komunitetin shqiptar. Pa folur më tej për probleme, si ato të mënjanimit të së drejtës të përfaqësuesve shqiptarë në bordet përkatëse apo për më tepër punësim të tyre në to. Askush nuk mund ta cënojë identitetin kombëtar të këtij komuniteti, gjuhën, kulturën e tij, të drejtat e shprehura juridikisht.
Çka ndodhi dhe me filmin shqiptar nuk është rastësi. As neglizhencë apo ngjarje e izoluar. Ato janë shfaqur e shfaqen herë pas here, duke mbajtur të ndezur zjarrin e urrejtjes ndaj shqiptarëve dhe, sikurse vihet re, për ta përcjellë atë frymë te më të rinjtë, gjë që, kjo e fundit siç kam përmendur dhe në një shkrim të mëparshëm, është e pranishme sidomos në Serbi, por edhe në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Me fjalë të tjera, helmim i shoqërisë. Pavarësisht qëndrimeve të partive proserbe dhe të Kishës Ortodokse Serbe në Mal të Zi, shqiptarët në këtë shtet, ku janë në trojet e tyre, autoktonë, i kanë shërbyer stabilizimit të Malit të Zi, mbështetjes në proceset e veta demokratike, si vend multietnik, duke e ruajtur nga çdo plasaritje që mund t’i vinte apo t’i vijë nga larg apo nga fqinji i saj, Serbia, prej së cilës u shkëput përfundimisht nga Unioni i përbashkët në qershor 2006. Në referendumin e mbajtur për pavarësinë e Malit të Zi, sikurse pohonin mediat vendase dhe ato të vendeve fqinje, pati një pjesëmarrje masive të shqiptarëve në komunat ku banonin, madje, dhe të atyre shqiptarëve që punonin dhe jetonin jashtë vendit, në SHBA, Europë dhe vende të tjera, duke qënë ndërkohë edhe më unikë. Interesi i tyre është i prekshëm në të gjitha fushat për anëtarësimin e vendit në Bashkimin Europian, pa përfillur qëndrimet proruse dhe proserbe.
Nga ana tjetër, nuk ka munguar dëshira dhe hapat konkretë të Shqipërisë për shfrytëzimin e gjithë potencialeve me fqinjin tonë, si në ekonomi, përmes bashkëpunimit në fusha si ato të energjisë, transportit detar, të kulturës etj. dhe që shqiptarët atje të jenë, sikurse ka ndodhur, ura të vërteta në marrëdhëniet midis dy vendeve.
Duke iu kthyer ngjarjes në fillim të shkrimit, pa kaluar pesë ditë, në Tiranë u organizua Java e Kulturës Malazeze. Ajo foli shumë. Asnjë incident, kurrfarë urrejtje ndaj kulturës së fqinjëve, edhe pse kërcënimet dhe ulërimat ndaj shqiptarëve dhe gjuhës së tyre në Podgoricë sapo kishin ndodhur. Çfarë do të thoshte pianisti i talentuar malazes, Carlo Gjurgjeviç për duartrokitjet e merituara të publikut shqiptar pas interpretimit të tij dinjitoz të kryeveprave nga Bethoveni, Liszt, Bach, Chopin dhe veprave muzikore malazeze, të traditës dhe atyre të sotme? Me siguri, do të ndjehej në vështirësi. Ai dhe trupa e kulturës malazeze morën shumë me vete: nderimin dhe respektin e shqiptarëve. Vlerësimi i tjetrit, pavarësisht nacionalitetit, në këtë rast ndaj fqinjit, në fund të fundit, është vlerë civilizimi. Dhe për këtë, kemi të drejtë të krenohemi.
