Nga Jan Rokita*
Për polakët ato tetë vite nisën nga grushti i rremë i 13 dhjetorit 1981, orët më të errëta në jetën e brezit të mëparshëm. Jo vetëm ishte koha e dhunës, burgjeve të plota dhe atentateve, por edhe koha e cilësisë së degraduar të jetës dhe rrënimit ekonomik.
Polonia ka qenë e njohur për ne si vend i eksperimenteve të pazakonta politike që nga shekujt 17 dhe 18, kur mbrojti në mënyrë famëkeqe sistemin e saj republikan të lirisë, në kundërshtim me Evropën post-westfaliane që u shndërrua në dominimin e monarkëve absolutë, dhe Lëvizja “Solidaritet” e viteve ’20 të shekullit të 19-të, përkatësisht një eksperiment unik (sepse ishte i suksesshëm) i kryengritjes paqësore kundër Perandorisë Sovjetike. Ajo që ndodhi në Poloni saktësisht 40 vjet më parë, më 13 dhjetor 1981, kishte për qëllim shtypjen e atij eksperimenti “Solidariteti”. Por ai vetë ishte gjithashtu një eksperiment i kryer nga komunistët polakë dhe, siç doli, mjaft i pasuksesshëm.Pasi Zyra Politike Sovjetike refuzoi ndërhyrjen ushtarake “aleate” të kërkuar, komunistët polakë u përballën me sfidën e shtypjes autonome të kryengritjes paqësore nga dhjetë milionë anëtarë të “Solidarnost”. Ata zgjodhën një metodë inovative për operacionin, përkatësisht një grusht shteti ushtarak, me sa duket të magjepsur nga grushtet e ndryshme të suksesshme të kolonelëve në Afrikë dhe Amerikën Latine. Në sistemin sovjetik, ushtria ka qenë gjithmonë një mjet partie; risia e komunistëve polakë qëndronte në një përmbysje të situatës. Ky projekt i çuditshëm politik do të regjistrohej në historinë evropiane si ideja e fundit për të shpëtuar komunizmin e kalbur, megjithëse përfshinte një paradoks të qenësishëm. Për shkak se ata mbanin të gjithë pushtetin në atë kohë, komunistët polakë nuk kishin të bënin një grusht shteti të vërtetë kundër. Duke folur logjikisht, ata do të duhej të rebeloheshin kundër vetvetes. Kjo është arsyeja pse dolën me skenarin inovativ të një grushti të rremë.Prandaj, në kuadër të përgatitjeve për grusht shteti, sekretari i parë civil u zëvendësua nga komandanti i ushtrisë, gjeneral Jaruzelski si kryetar i partisë komuniste. Kur grushti i shtetit filloi natën e 13 dhjetorit, kreu i partisë dhe lideri i “rebelëve” urdhëroi një grup bashkëpunëtorësh të tij të mbanin uniforma. Pas kësaj, pas grushteve të rregullta nga Afrika apo Amerika Latine, emrat e tyre u shpallën si junta ushtarake për të mbajtur pushtetin e plotë që atëherë. Një maskaradë e ngjashme ka ndodhur në televizionin e kontrolluar nga partia. Folësit u detyruan të mbanin uniforma oficeri dhe, duke filluar nga mëngjesi herët, tashmë si “rebelë”, shpallën gjendjen ushtarake, duke lexuar një listë të gjatë veprash (nga greva deri në shpërndarjen e fletëpalosjeve) të dënuara me vdekje, sigurisht të gjykuara ad hoc. nga gjykata ushtarake. Sidoqoftë, si në një grusht shteti të vërtetë, tanket u çuan në qytete, por jo për të pushtuar ndërtesat e qeverisë ose TV, por për të kontrolluar minierat, kantieret detare dhe fabrikat e çelikut, ku “Solidarnost” kishte shpallur greva.Dhe nëse grushti i shtetit i ngjante një maskarade groteske të maskarallëkut në qendër të pushtetit, ai tregoi fytyrën e tij reale në formën e dhunës afatgjatë kundër shoqërisë. Këdo që policia politike arriti të kapte atë natë mes mijëra aktivistëve të “Solidarnostit”, ata u arrestuan pa gjyq në bazë të listave të hartuara më parë. Fabrikat në grevë pushtoheshin me forcë, ndonjëherë duke qëlluar mbi punëtorët me municion të vërtetë (si në Silezi), njëlloj si në Çikago më 1 maj 1886. Oficerët e rangut më të ulët të ushtrisë komuniste u dërguan në të gjithë Poloninë si “komisarë grusht shteti” për të marrë kontrollin, pushtetin mbi agjencitë dhe kompanitë qeveritare. Kjo e fundit, në veçanti, u dëshmua një katastrofë në terma afatgjatë: majorët dhe togerët që veprojnë si bosët aktualë të kompanive e çojnë ekonominë polake, tashmë në krizë, në një shkatërrim të plotë.Për polakët, ato tetë vite nisën nga grushti i rremë i 13 dhjetorit, orët më të errëta në jetën e brezit të mëparshëm. Jo vetëm ishte koha e dhunës, burgjeve të plota dhe atentateve, por edhe koha e cilësisë së degraduar të jetës dhe rrënimit ekonomik. Megjithatë, kur e shikon atë histori nga këndvështrimi i “bufit të Minervës” të Hegelit [që] i hap krahët vetëm me rënien e muzgut, mund të perceptohet një efekt befasues (oh, paradoks!), i favorshëm si për Evropën ashtu edhe për Poloninë. Ai grusht shteti me të vërtetë pengoi betejën vendimtare midis “Solidarnost” dhe sistemit sovjetik me tetë vjet, duke e zhvendosur rezultatin në një epokë të ndryshme, shumë më miqësore, e nisur me marrjen e pushtetit nga Gorbaçovi. Gjatë gjithë shekullit të 19-të dhe për më shumë se gjysmën e shekullit të 20-të, polakëve iu desh të përballeshin me mallkimin e “kohës së gabuar” për kryengritjet e tyre të njëpasnjëshme, që nga viti 1830 deri në vitin 1970. Megjithatë, në fund të shekullit të 20-të, Fati ktheu rrotë dhe polakët papritmas u gjendën në një kohë historike që ishte më e favorshme për luftën e tyre.“Solidarnost” lindi në momentin “e duhur” dhe humbi betejën e parë kundër komunistëve në momentin “e duhur”. Për të përshpejtuar vdekjen e tij, komunizmit të kalbur global, duhej një legjendë e tillë e lëvizjes spontane të njerëzve si “Solidarnost”, i persekutuar për ëndrrën e tij për një botë të drejtë. Zhvendosja e betejës përfundimtare midis polakëve dhe sistemit sovjetik në vitin 1989 rezultoi në një situatë ku lufta polake jo vetëm që mund të fitohej, por papritur u bë përpjekje e të gjithë Evropës. Rënia e Murit të Berlinit dhe rindërtimi i Evropës së bashkuar doli papritur si rezultat i një ndryshimi të tillë. Komunistët që organizuan “puçin” e 13 dhjetorit humbën sepse nuk e kuptonin dot kuptimin e lojës historike në të cilën morën pjesë si kllounë qesharakë me uniforma. Patriotët polakë të dënuar nga gjykatat e organizuara ad hoc dhe të burgosur gjithashtu nuk e kishin idenë se sa shpejt do të sillte efekt sakrifica e tyre dhe sa i prekshëm do të ishte kuptimi i saj historik. Kuptimi shkon përtej ëndrrës polake për liri. Teksti i botuar në të përmuajshmen Wszystko Co Najważniejsze (Poloni) si pjesë e një projekti të edukimit historik në bashkëpunim me Institutin Kombëtar të Kujtesës.
*Autori është filozof, aktivist i opozitës në kohën e komunizmit, më vonë deputet i Sejmit polak.
