Nga Baton Haxhiu
Një grup vizitorësh kishte shkuar për të parë ishullin që prej muajsh ka hyrë në debatet politike shqiptare. Ishin njerëz të zakonshëm. Disa nga Shqipëria. Disa nga diaspora. Disa që e kishin dëgjuar emrin e Sazanit gjithë jetën dhe nuk e kishin parë kurrë.
Mes tyre ishte edhe një grua nga Dibra.
Nga ato gra që Shqipërinë e duan me mall, sepse perëndimi i përbuzi, por që nuk e kanë zakon të lexojnë analizat tona politike, nuk ndjekin debatet televizive dhe nuk dinë pothuajse asgjë për teoritë që prodhohen në Tiranë.
Sapo zbarkuan në ishull, ajo pa përreth dhe bëri pyetjen e parë.
“A qiket ishëll don me ia fal Trampit ai?”.
Dikush nga grupi u përpoq t’i shpjegonte.
Nuk po ia fal njeri. Ka një projekt. Ka një investim. Ka debat. Ka protestë. Ka njerëz që janë kundër, i shpjegonte udhëheqësi i grupit turistik.
Ajo tundi kokën. Nuk dukej se kishte kuptuar shumë.
Filloi të ecë.
Pas pak minutash rruga filloi të ngjitej. Dielli ishte i fortë. Godinat e vjetra ushtarake dukeshin sikur kishin mbetur në vitin e fundit të komunizmit.
Gruaja ndaloi. Mori frymë thellë, dhe tha: “Po tren s’ka këtu?”.
Të gjithë qeshën me lot!
Por askush nuk e kuptoi se ajo kishte bërë pyetjen më serioze të ditës, sepse ajo nuk po pyeste për trenin, Ajo po pyeste për jetën.
Po pyeste nëse ky vend ishte ndërtuar ndonjëherë për njerëzit, apo vetëm për ushtarët. Po pyeste nëse ky ishull kishte qenë ndonjëherë qytet, apo vetëm garnizon.Po pyeste pse një vend kaq i bukur dukej kaq i braktisur.
Vazhduan rrugën dhe pak më vonë mbërritën te shkolla “22 Tetori”.
Godina ishte ende aty. Muret ishin aty. Klasat ishin aty. Emri i shkolles ishte aty, Vetëm nxënësit mungonin.
Gruaja e pa me kureshtje, Pastaj pyeti:
“Këtu a ka nxënës?”.
“Nuk ka”, ia ktheu djali që po udhëhiqte turin.
Pastaj vazhduan pyetjet?
“Po mësues?”Nuk ka”.
“Po familje?”Nuk ka”.
“Po kush jeton?”Asnjë”.
Ajo heshti. Dhe në atë çast, pa e kuptuar fare, shembi gjithë debatin politik të muajve të fundit. Sepse ndërsa ne flasim për kolonializëm, ajo po përpiqej të kuptonte pse një shkollë nuk kishte fëmijë.
Derisa ne flasim për sovranitet, ajo po përpiqej të kuptonte pse një qytet nuk kishte banorë.
Derisa ne flasim për strategji kombëtare, ajo po përpiqej të kuptonte pse një ishull i tërë nuk kishte jetë.
Njëra palë e ka kthyer Sazanin në betejën e fundit kundër kolonializmit.
Nëse do ta dëgjoje atë debat, do të mendoje se nesër në mëngjes do të zbresin flotat e huaja në brigjet shqiptare.
Gruaja dëgjonte me vëmendje. Pastaj shikonte përreth. Shikonte rrugët bosh.
Shikonte shtëpitë bosh. Shikonte dritaret e thyera. Shikonte shkollën pa fëmijë.
Dhe në fund dukej sikur po mendonte, “Po ky kolonializmi po vjen të pushtojë kë?”.
Një palë tjetër flet për miliardat. Për resortet. Për jahte. Për investime. Për zhvillim. Për ekonomi. Për turistë.
Gruaja që u bë kryesorja në këtë udhëtim nuk dinte sa është një miliard.
Nuk dinte as sa kushton një resort.
Por dinte të dallonte një qytet të gjallë nga një qytet të vdekur.
Dinte të dallonte një shkollë me fëmijë nga një shkollë pa fëmijë.
Dinte të dallonte jetën nga mungesa e saj. Dhe sa më shumë dëgjonte shpjegimet tona, aq më shumë i shtohej hutimi.
Sepse për ne Sazani ishte bërë teori.
Për të mbetej realitet.
Në fund të vizitës ajo ndaloi.
Pa edhe një herë përreth.
Pastaj dha përfundimin e saj. Përfundimin më brutal që kam dëgjuar për gjithë debatin e Sazanit.
“Aaaa… po këtu s’paska asgjë”.
Dhe pas pak sekondash shtoi:
“Ma mirë t’ia japin Trampit, ta bëjë tamam”.
Kam qeshur me lot kur ma treguan. Jo sepse gruaja kishte të drejtë. As sepse nuk kishte të drejtë.
Por sepse ajo kishte arritur aty ku ne nuk po arrijmë prej muajsh.
Ajo kishte hequr nga debati Trumpin. Kishte hequr Kushnerin. Kishte hequr protestën. Kishte hequr parullat.
Kishte hequr teoritë. Kishte hequr ideologjitë.
Dhe kishte lënë vetëm një pyetje. Çfarë bëhet me një vend ku nuk jeton askush?
Dhe teksa dëgjoja këtë histori, më erdhi ndër mend një rrëfim i vjetër nga vitet e komunizmit. Një fotografi e Enver Hoxhës që dikur vlente aq shumë sa një student ishte gati të hidhej nga kati i tretë për të.
Atëherë adhuronim simbolet. Sot vazhdojmë të debatojmë për simbole të tjera. Vetëm emrat kanë ndryshuar.
Por ndonjëherë kam përshtypjen se fanatizmi ka mbetur i njëjtë. Ne vazhdojmë të dashurohemi me idetë tona. Ndërsa një grua nga diaspora, që kërkonte trenin në një ishull pa banorë, na kujtoi diçka shumë më të thjeshtë.
Ishujt nuk jetojnë nga teoritë. Jetojnë nga njerëzit.
Dhe para se të vendosim se kush ka të drejtë në debatin për Sazanin, ndoshta duhet të biem dakord për një gjë.
Një ishull pa jetë nuk shpëtohet nga parullat. Ai shpëtohet vetëm kur dikush arrin t’i japë përsëri jetë.
