Nga Timothy Mason
Më 15 shtator, Gjykata e Lartë e Shqipërisë lejoi vijimin e mbajtjes në paraburgim të kryebashkiakut të Tiranës, Erion Veliaj. Kryebashkiak që nga viti 2015, Veliaj ka kaluar tashmë më shumë se 19 muaj në paraburgim pa një vendim dënimi. Këtë verë, Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë i gjykoi të papërshtatshme nga pikëpamja kushtetuese arsyetimet e Gjykatës së Lartë për këtë paraburgim, kur shfuqizoi tërësisht vendimin e gjykatës më të ulët. Shkaku ishte se ajo nuk kishte marrë parasysh alternativa më pak shtrënguese, as faktin që Veliaj mbetet zyrtar i zgjedhur.
Në fund, Gjykata e Lartë iu përgjigj duke e vazhduar gjithsesi paraburgimin e tij. Ende nuk e ka dhënë arsyetimin. Ja ku ka përfunduar një dekadë “reforme në drejtësi” e mbështetur nga Perëndimi në Shqipëri: te një sistem prokurorial aq i fuqishëm sa u mbijeton dy qortimeve nga vetë gjyqtarët kushtetues të vendit.
Por, nuk filloi kështu. Në vitin 2016, Uashingtoni dhe Brukseli e shtynë Shqipërinë të krijonte SPAK-un, Strukturën e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar. Ai u ngrit si një organ i pavarur dhe i mbrojtur nga ndikimet, me kompetenca për të ndjekur zyrtarët e korruptuar dhe rrjetet e krimit të organizuar që ishin ngulitur në institucionet shtetërore. Teoria, si gjithmonë me këtë lloj inxhinierie teknokratike, ishte se më shumë pushtet institucional, i ushtruar nga njerëzit e duhur, do të prodhonte më shumë shtet ligjor. Bëj venting për gjyqtarët. Spastro të korruptuarit. Ndërto një makineri prokuroriale aq të fortë sa më në fund t’u kërkojë llogari të fuqishmëve.
Reformatorëve duhet t’ua njohim të paktën këtë: procesi i vetingut nuk ishte pa dhëmbë. Sipas vetë Departamentit të Shtetit, më shumë se gjysma e gjyqtarëve dhe prokurorëve që kaluan nëpër të ose u shkarkuan për pasuri të pajustifikuar apo lidhje me krimin e organizuar, ose dhanë dorëheqjen që të mos i nënshtroheshin procesit. Kjo është një arritje e vërtetë. Ia vlen ta themi hapur, në vend që të pretendojmë se i gjithë projekti ishte bosh që në fillim.
Por spastrimi i gjyqtarëve të këqij nuk është e njëjta gjë me ndërtimin e një sistemi që i bindet ligjit. Një dekadë më vonë, makineria që ndërtoi SPAK-u i ngjan gjithnjë e më shumë asaj që supozohej të zëvendësonte: e fuqishme, e errët dhe që nuk i jep llogari askujt. Ngarkesa e çështjeve të prapambetura në gjykata, që ajo supozohej të ndihmonte ta zbrazte, përkundrazi ka shpërthyer: nga rreth 16.000 çështje në pritje në rreth 200.000 sipas vlerësimeve. Shqiptarët e zakonshëm tani mund të presin 15 vjet për një vendim. Mbi gjysma e të burgosurve në vend ndodhen në paraburgim, një nga nivelet më të larta në Evropë. Sipas Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, ky mjet duhet rezervuar për rrezik real arratisjeje ose rrezik për publikun. Nuk duhet përdorur si gjendje pritjeje e zakonshme.
Edhe më shqetësues është përdorimi i paraburgimit për të anashkaluar vullnetin e votuesve, siç argumentojnë kritikët se ka ndodhur në rastin e Veliajt. SPAK-u e arrestoi në shkurt 2025 me akuza për korrupsion dhe pastrim parash. Ai i ka mohuar gjatë gjithë kohës akuzat. Shtatorin e kaluar, Këshilli Bashkiak i Tiranës e përdori paraburgimin e tij si bazë për të tentuar ta shkarkonte fare nga detyra. Kjo ndodhi përpara çdo dënimi, duke lejuar në fakt që një veprim prokurorial të bënte atë që nuk e kishte bërë kutia e votimit. Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë e rrëzoi shkarkimin nga Këshilli.
Në fillim të çështjes, SPAK-u i mohoi Veliajt aksesin në rreth 60.000 faqe provash. Veçmas, dy gjyqtarë të Gjykatës Kushtetuese kundërshtuan kushtet në të cilat ai mbahej gjatë seancave, duke thënë se mbajtja e tij në një kabinë xhami ishte poshtëruese. Një mendim paralel në Gjykatën Kushtetuese shkoi edhe më larg se shumica. Ai arriti në përfundimin se provat nuk e kishin vërtetuar as dyshimin e arsyeshëm që nevojitej për ta mbajtur atë në paraburgim që në fillim. Madje edhe një anëtar aktual i Parlamentit Evropian, që nuk është aspak skeptik nga natyra ndaj institucioneve të mbështetura nga Brukseli, ka pyetur publikisht nëse 19 muaj paraburgim janë ende “rreptësisht të nevojshëm”.
Kjo ndodh kur një agjenci e ndërtuar që të mos u japë llogari politikanëve përfundon duke mos i dhënë llogari as ligjit. Dhe kostot nuk kufizohen te drama e sallave të gjyqit. Investitorët e huaj e kuptojnë këtë model për atë që është. Deklarata e Departamentit të Shtetit për Klimën e Investimeve 2025 i njeh Shqipërisë një përmirësim të vërtetë në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit, nga 37 në 42. Po ashtu, ajo shënon rritjen e stokut të investimeve amerikane nga 300 milionë në 382 milionë dollarë brenda një viti të vetëm. Megjithatë, ajo e përshkruan ende Shqipërinë si një vend ku është e vështirë të bësh biznes. Si arsye përmend korrupsionin në prokurime, një ekonomi informale të mbifryrë dhe zbatimin e dobët të kontratave. Asnjë fushatë marketingu nuk mund ta kompensojë për një ekonomi një sistem drejtësie që së pari arreston dhe më pas justifikon.
Asgjë nga këto nuk është argument për të treguar butësi ndaj korrupsionit; Shqipëria këtë reputacion nuk e ka fituar kot. Por një aparat antikorrupsion që nuk i jep llogari askujt, që lëviz me ritmin e vet dhe e trajton procesin e rregullt ligjor si opsional, nuk është shtet ligjor. Është thjesht një adresë tjetër për të njëjtin pushtet diskrecional të vjetër. Reforma e vërtetë supozohej ta zëvendësonte atë. Nëntëmbëdhjetë muaj pas fillimit të paraburgimit të Veliajt, është e drejtë të pyesim nëse e ka bërë.
Albania’s Judicial Reform Has Created a Power Without Accountability
