Evropa nuk mund të kthejë sytë nga ana tjetër kur burgosen kryebashkiakë të zgjedhur

Nga Enrique Peñalosa

Në fillim të këtij muaji, ndërsa seancat kryesore të mbrojtjes në çështjen e debatueshme kundër kryebashkiakut të zgjedhur të Stambollit, Ekrem İmamoğlu, hynë në një fazë vendimtare, përfaqësues të Parlamentit Evropian dhe të Komitetit Evropian të Rajoneve përsëritën thirrjet për lirimin e tij dhe paralajmëruan se Evropa nuk do të mbyllte sytë përballë kësaj çështjeje.

Pasi raundi i parë i seancave përfundoi më 8 korrik, Komisioneri për të Drejtat e Njeriut i Këshillit të Evropës deklaroi se procedurat kishin ngritur shqetësime të rënda lidhur me të drejtën për një gjykim të drejtë dhe pavarësinë e gjyqësorit, duke vënë në dukje se İmamoğlu ishte penguar të paraqiste mbrojtjen e tij dhe ishte përjashtuar nga pjesë të rëndësishme të seancave.

Si ish-kryetar bashkie për dy mandate i Bogotás, në Kolumbi, kam bashkëpunuar dhe shkëmbyer ide me kryetarë bashkish nga e gjithë bota, dhe nuk mund të mos mendoj për atë që i ka ndodhur Ekrem İmamoğlut. Rasti i tij më sjell gjithashtu ndër mend Erion Veliajn, kryetarin e Bashkisë së Tiranës. Të dy ndodhen sot në burg në çështje që duken më tepër politike sesa penale. I kam takuar disa herë, përfshirë edhe së bashku në vitin 2024 në Bloomberg CityLab, një samit që mbledh urbanistë dhe figura politike në kërkim të mënyrave për të përmirësuar jetën në qytete.

Kam ndjekur ecurinë e tyre të jashtëzakonshme si kryetarë bashkish dhe mënyrën se si kanë udhëhequr qytetet e tyre drejt përmirësimeve konkrete. Në Stamboll, kjo ka përfshirë zgjerimin e linjave të metrosë dhe të rrjeteve të transportit publik, si edhe nisma gjithëpërfshirëse për gatishmërinë dhe qëndrueshmërinë ndaj tërmeteve, të synuara për forcimin e ndërtesave të cenueshme dhe modernizimin e infrastrukturës. Në Tiranë, mandati i Veliajt ka sjellë gjithashtu transformimin e hapësirave publike përmes projekteve të pedonalizimit, programeve bashkiake të mbjelljes së pemëve dhe rizhvillimit urban, të cilat kanë ndryshuar ndjeshëm cilësinë e jetesës në qytet.

Duke pasur këtë parasysh, u zhgënjeva kur pashë që këto arritje u lanë në hije nga procedime penale që janë bërë gjithnjë e më të dyshimta.

Në mars të vitit 2025, autoritetet turke arrestuan İmamoğlun me akuza që përfshinin korrupsion, ryshfet, shpërdorim detyre, drejtim të një organizate kriminale dhe ndihmë ndaj një grupi terrorist. Gjyqi i tij kryesor nisi në mars të vitit 2026, ndërsa seancat e mbrojtjes në korrik shtuan shqetësimet lidhur me aftësinë e tij për të marrë pjesë plotësisht në mbrojtjen e vet.

Në Shqipëri, Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) arrestoi Veliajn në shkurt të vitit 2025, nën akuzën për korrupsion pasiv, sipas raportimeve pas një kallëzimi anonim. Tetëmbëdhjetë muaj pas arrestimit të tij, Veliaj vazhdon të mbahet në paraburgim, ndonëse nuk është dënuar asnjëherë për ndonjë vepër penale. Pas një vendimi të Gjykatës Kushtetuese që rrëzoi përpjekjen për ta shkarkuar nga detyra, ai vazhdon të ushtrojë funksionin si kryetari ligjërisht i njohur i Bashkisë së Tiranës, nga qelia.

Ndërsa drejtësia duhet të mbajë përgjegjës këdo që shkel ligjin, qoftë kryetar bashkie apo qytetar i zakonshëm, ajo duhet gjithashtu të garantojë që të drejtat për një proces të rregullt ligjor të respektohen plotësisht në çdo rast. Bazuar në informacionin e disponueshëm publikisht, mbeten pyetje serioze nëse İmamoğlu dhe Veliaj kanë përfituar mbrojtjen e plotë ligjore që u takon.

Në Turqi, një nga shqetësimet më të mëdha lidhur me procesin e rregullt ligjor është paraburgimi i zgjatur i İmamoğlut. I mbajtur për gati një vit në paraburgim përpara se të niste gjyqi i tij kryesor, atij praktikisht i është hequr një pjesë e madhe e autoritetit politik që fitoi në kutitë e votimit. Gjatë seancave të këtij muaji, në disa raste iu ndalua hyrja në sallën e gjyqit dhe, në fund, iu mohua mundësia për të paraqitur mbrojtjen e tij.

Në Shqipëri, shqetësime të ngjashme lindin nga vazhdimi i paraburgimit të Veliajt, pavarësisht mungesës së një vendimi gjyqësor të formës së prerë që ta shpallë fajtor. Ekipi i tij ligjor ka pretenduar gjithashtu se prokurorët janë përpjekur vazhdimisht t’ia kufizojnë aksesin në afro 60 mijë faqe provash, kanë kufizuar komunikimin konfidencial me avokatin e caktuar nga shteti dhe janë mbështetur në aktivitetet e tij të ligjshme të lobimit dhe avokimit për të justifikuar zgjatjen e paraburgimit.

Nuk jam i vetmi kryetar bashkie që e ka vënë re këtë. Shtatëdhjetë e gjashtë kryetarë bashkish nga Rrjeti i Qyteteve Ballkanike B40 nënshkruan një letër të përbashkët në mbështetje të İmamoğlut dhe Veliajt. Të bashkuar pavarësisht përkatësive të ndryshme politike, këta drejtues vendorë ngritën një alarm të përbashkët për paraburgimin e tyre pa afat të përcaktuar.

Edhe analiza juridike evropiane e përforcon këtë shqetësim. Komisioni i Venecias i Këshillit të Evropës, një organ këshillimor i përbërë nga ekspertë të së drejtës kushtetuese, publikoi një raport drejtpërdrejt mbi këtë çështje, me titullin domethënës “Ndikimi i paraburgimit të kryetarëve të bashkive në ushtrimin e qeverisjes demokratike vendore”.

Raporti paralajmëron se keqpërdorimi i paraburgimit ndaj zyrtarëve të zgjedhur përbën një kërcënim serioz për qeverisjen demokratike dhe shtetin e së drejtës. Komisioni i Venecias arriti në përfundimin se përdorimi i gjerë dhe joproporcional i paraburgimit ndaj zyrtarëve të zgjedhur vendorë cenon prezumimin e pafajësisë, mbyt pluralizmin dhe kufizon debatin e lirë politik.

Kur vendoset pa baza legjitime, paraburgimi mund t’i shërbejë një “qëllimi të fshehtë” në kuptimin e nenit 18 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, siç është shtypja e pluralizmit politik dhe e debatit demokratik. Komisioni i Venecias theksoi më tej se largimi nga detyra i një kryetari bashkie të zgjedhur prek jo vetëm mbajtësin e funksionit, por edhe elektoratin, duke e privuar atë nga përfaqësuesi që ka zgjedhur.

Respektimi i shtetit të së drejtës kërkon njëkohësisht përgjegjësi dhe vetëpërmbajtje. Ai kërkon që drejtësia të vihet në vend pa cenuar të drejtat që ajo synon të mbrojë.

Për këto arsye, dhe në përputhje me parimet themelore të procesit të rregullt ligjor dhe legjitimitetit demokratik, Ekrem İmamoğlu dhe Erion Veliaj duhet të lirohen në gjendje të lirë, me garanci personale. Si kryetarë bashkish të zgjedhur, të dy duhet t’u nënshtrohen masave paraprake proporcionale që u lejojnë të vazhdojnë të ushtrojnë mandatet e tyre publike, përveç rastit kur dhe derisa një gjykatë kompetente të vendosë ndryshe.