Ajo ishte vetëm 6 vjeç kur nisi të përdorte YouTube. Në moshën 9-vjeçare u fut në Instagram. Sot është 20 vjeç dhe thotë se nuk mund të jetojë pa to.
“E kam shumë e vështirë të rri pa rrjetet sociale”, tha ajo para një jurie në Los Anxhelos. Një dëshmi që në pamje të parë duket personale, por që në fakt u kthye në zemrën e një prej proceseve më të rëndësishme që ka parë ndonjëherë industria e teknologjisë.
Sepse kjo histori nuk ishte vetëm për një vajzë. Ajo u kthye në simbol për miliona të rinj dhe për një debat që po zjen prej vitesh: a janë rrjetet sociale thjesht platforma, apo produkte të dizajnuara për të krijuar varësi?
Javën që lamë pas, një juri në SHBA dha një përgjigje që tronditi Silicon Valley: Meta dhe YouTube u shpallën përgjegjëse për faktin se kishin ndërtuar produkte që krijojnë varësi te përdoruesit e rinj.
Reagimi ishte i menjëhershëm. Aktivistët për sigurinë e fëmijëve folën për një moment historik. Organizatat që monitorojnë Big Tech thanë hapur: epoka kur këto kompani dukeshin të paprekshme mund të ketë marrë fund.
Edhe figura publike reaguan. Princi Harry e quajti vendimin një moment kur “e vërteta u dëgjua dhe u vendos një precedent”. Ndërkohë, tregjet reaguan ndryshe: aksionet e Meta dhe Alphabet ranë.
Por ky nuk ishte një goditje e vetme.
Vetëm pak ditë më parë, Meta u gjobit nga një gjykatë në New Mexico me 375 milionë dollarë, pasi u shpall fajtore për mashtrim ndaj konsumatorëve lidhur me sigurinë e platformave. Sipas autoriteteve, këto platforma kishin elementë që jo vetëm nuk mbronin të rinjtë, por në disa raste mundësonin abuzime dhe i mbanin ata të lidhur pas ekranit.
Në krahasim, dëmshpërblimi prej 6 milionë dollarësh në rastin e Kalifornisë duket i vogël. Por rëndësia nuk është te shuma. Është te precedenti.
Sepse tani përballë gjykatave nuk është vetëm Meta apo YouTube. Janë edhe Snapchat, TikTok dhe kompani të tjera që përballen me mijëra padi të ngjashme në SHBA. Dhe nëse këto procese humben, faturat mund të jenë shumë më të rënda.
Ndërkohë, presioni nuk po vjen vetëm nga gjykatat amerikane.
Në të njëjtën kohë, qeveri në vende të ndryshme po ndërhyjnë gjithnjë e më fort. Indonezia dhe Australia po kërkojnë mbylljen e llogarive për fëmijët nën 16 vjeç në platformat me rrezik të lartë. Brazili ka miratuar një ligj për të mbrojtur fëmijët nga përdorimi i tepruar i rrjeteve sociale.
Në Britaninë e Madhe, debati është bërë edhe më konkret. Kryeministri Keir Starmer ka folur për nevojën e masave më të forta, duke përfshirë një ndalim të mundshëm për të miturit dhe kufizimin e funksioneve si “scroll i pafund” apo videot që nisin automatikisht.
Me pak fjalë, diçka po ndryshon. Vendet nuk po presin më që rregullat të vendosen vetëm nga SHBA apo BE. Po veprojnë vetë.
Megjithatë, kjo nuk do të jetë një betejë e lehtë.
Kompanitë e teknologjisë nuk po tërhiqen. Meta dhe Google kanë deklaruar se do të apelojnë vendimet. Meta thotë se shëndeti mendor i të rinjve është një çështje shumë komplekse dhe nuk mund të lidhet me një aplikacion të vetëm. Google argumenton se YouTube po keqinterpretohet.
Çështja mund të përfundojë deri në Gjykatën e Lartë të SHBA-së. Dhe ndërkohë, ndikimi politik i këtyre kompanive mbetet i fortë. Në të njëjtën ditë me vendimin, Donald Trump emëroi Mark Zuckerberg dhe Sergey Brin në këshillin e tij për shkencën dhe teknologjinë.
Ajo që e bën këtë moment ndryshe është një detaj thelbësor.
Deri tani, platformat janë mbrojtur duke thënë: “ne nuk jemi përgjegjës për përmbajtjen”. Dhe ligji amerikan u ka dhënë këtë mbrojtje.
Por në këtë rast, fokusi ndryshon. Nuk është më çfarë publikohet. Është si funksionon platforma.
Pra, ideja është kjo: vetë aplikacioni mund të jetë problem.
Ky është një ndryshim i madh, sepse hap rrugën për procese të tjera të ngjashme. Siç e shpjegojnë ekspertët, kjo betejë sapo ka nisur.
Për këtë arsye, shumë ekspertw bwjnw paralelizma me industrinw e duhanit qw u detyrua të ndryshojë pas një vale procesesh gjyqësore.
Në qendër të kritikave janë elementë që i përdorim çdo ditë: scroll pa fund, “like”-t dhe njoftimet. Sipas kritikëve, këto nuk janë thjesht funksione, por mekanizma të menduar për të mbajtur përdoruesin të lidhur sa më gjatë.
Madje, gjatë gjyqeve dolën edhe dokumente të brendshme që sugjerojnë se kompanitë kanë qenë të vetëdijshme për këto efekte, por i kanë minimizuar ato publikisht.
Megjithatë, debati mbetet i hapur.
Disa studiues thonë se ende nuk ka prova të mjaftueshme për të kuptuar plotësisht ndikimin e rrjeteve sociale në shëndetin mendor të fëmijëve. Të tjerë theksojnë se vetëm një pjesë e vogël e përdoruesve zhvillon varësi të mirëfilltë.
Edhe drejtues të industrisë kanë deklaruar se rrjetet sociale nuk janë “klinikisht” të varësisë.
Por për familjet që kanë përjetuar pasoja të rënda, ky debat nuk është teorik. Është shumë real.
Në fund, kjo javë nuk e ka ndryshuar ende industrinë. Por ka ndryshuar drejtimin.
Tani pyetja nuk është më nëse do të ketë rregullim. Por sa larg do të shkojë ai.
Siç thonë vetë ekspertët tani është radha e botës të veprojë./TheGuardian
