Nëse drejtësia perceptohet si e ndikuar nga kalkulime gjeopolitike, rrezikohet autoriteti i saj moral dhe besimi publik; ndërsa nëse reagimi shqiptar fragmentohet, krijohet hapësirë për relativizim historik dhe dobësim institucional. Prandaj, domosdoshmëria që del nga kjo analizë është e qartë: mbrojtja e parimeve të neutralitetit dhe transparencës duhet të shoqërohet me unitet institucional, argumentim juridik të strukturuar dhe diplomaci të koordinuar
Nga Prof.dr Skender ASANI
Themelimi i Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë nuk mund të kuptohet thjesht si një instrument i drejtësisë tranzicionale; ai është kthyer në një mekanizëm me implikime historike, juridike dhe gjeopolitike, i cili ka tejkaluar shpejt kufijtë e funksionit të tij fillestar. Zyrtarisht, ato u krijuan për hetimin e pretendimeve për trafikim organesh. Megjithatë, pesë vitet e fundit kanë demonstruar një devijim të qartë, ku proceset shpesh pasqyrojnë axhendat politike dhe strategjike të Serbisë, të mbështetura nga faktorë të jashtëm si Rusia. Ky fenomen nuk është i panjohur në historinë ndërkombëtare: shembuj të tjerë, si instrumentalizimi i drejtësisë për qëllime politike në Lindjen e Mesme apo në Ballkanin Perëndimor gjatë dekadave të kaluara, tregojnë se manipulimi i mekanizmave juridikë mund të shndërrojë llogaridhënien individuale në mjete presioni politik dhe diplomatik. Në rastin e Kosovës, kjo ka rezultuar në një rrezik të dyfishtë: deformimin e narrativës historike dhe minimin e konsolidimit ndërkombëtar të shtetësisë së saj. Çdo vendim gjyqësor i Dhomave nuk mund të perceptohet më si një veprim juridik neutral; ai bëhet pjesë e një fushëbetejeje strategjike ku politika, historia dhe drejtësia ndërthuren, duke kërcënuar sovranitetin, kujtesën kolektive dhe stabilitetin rajonal. Në këtë kuadër, Dhomat e Specializuara janë transformuar nga një instrument neutral juridik në një mekanizëm imponimi të narrativave të jashtme dhe të kufizimit të perspektivës së konsolidimit të Kosovës, duke shërbyer si një paralajmërim i qartë për komunitetin ndërkombëtar: rreziku i instrumentalizimit të drejtësisë për agjenda të jashtme është real dhe mund të ketë pasoja të drejtpërdrejta për stabilitetin politik dhe sigurinë në Ballkanin Perëndimor.
Në planin historik, zhvillimet aktuale nuk mund të kuptohen jashtë përvojës ballkanike të shekujve XIX dhe XX, të karakterizuar nga përplasja ndërmjet projekteve hegjemoniste dhe proceseve të vetëvendosjes kombëtare. Çështja shqiptare ka qenë një nga dimensionet më të ndjeshme të këtij transformimi historik. Programet strategjike të shtetit serb për rikonfigurimin demografik dhe territorial të rajonit, të mbështetura herë pas here nga konfigurime gjeopolitike lindore, prodhuan tensione të vazhdueshme që kulmuan në konfliktet e fund-shekullit XX. Shpërbërja e ish-Jugosllavisë shënoi njëkohësisht kolaps institucional dhe krizë të thellë të legjitimitetit politik. Në Bosnja dhe Hercegovina drejtësia ndërkombëtare konstatoi gjenocidin si krim kundër njerëzimit, ndërsa në rastin e Kosova opinioni këshillëdhënës i Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë e vendosi çështjen e pavarësisë në një realitet juridik ndërkombëtar.
Brenda këtij konteksti historik dhe juridik duhet parë edhe dimensioni rajonal i drejtësisë tranzicionale. Sinkronizimi i proceseve juridike me finalizimin e gjykimeve në Hagë është interpretuar nga një pjesë e opinionit si potencialisht i përdorshëm si instrument presioni politik ndaj institucioneve shqiptare dhe ndaj shtetësisë së Kosovës. Në këtë optikë kritike, synimet strategjike të politikës serbe në raport me këto procese përmblidhen në tri drejtime kryesore: relativizimi i karakterit çlirimtar të luftës në Kosovë përmes zhvendosjes së fokusit nga përgjegjësitë shtetërore të viteve ’90 drejt përgjegjësive individuale; krijimi i një barazie narrative ndërmjet agresorit dhe viktimës; dhe prodhimi i një klime pasigurie institucionale që ndikon në perceptimin ndërkombëtar për stabilitetin dhe legjitimitetin e shtetit të Kosovës.
Në këtë kuadër është artikuluar edhe shqetësimi për asimetrinë e perceptuar në burimet dokumentare mbi të cilat janë ndërtuar aktakuzat, të cilat, sipas kritikëve, janë mbështetur në mënyrë të konsiderueshme në materiale të siguruara nga struktura shtetërore serbe. Kulmimi i këtij perceptimi u reflektua në reagimet ndaj kërkesave të prokurorisë për dënime shumë të rënda ndaj ish-udhëheqësve politikë dhe ushtarakë të Kosovës, të interpretuara nga një pjesë e opinionit publik si përpjekje për institucionalizimin e një narrative historike përmes instrumenteve penale.
Gjatë gjykimit, pala mbrojtëse prezantoi dëshmi vendimtare nga aktorë ndërkombëtarë të kohës, përfshirë diplomatë të rangut të lartë dhe komandantë të strukturave ushtarake të NATO-s, të cilët, sipas interpretimit të mbrojtjes, sfidojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe të pamohueshme pretendimet mbi ekzistencën e një strukture të organizuar kriminale. Këto dëshmi nuk përfaqësojnë thjesht deklarata formale, por një pasqyrë autentike të situatës në terren, duke ekspozuar kontradikta të thella dhe të pakthyeshme në argumentimin e hetuesve. Mbrojtja argumenton se shumë nga akuzat e ngritura bazohen në supozime selektive dhe interpretime të njëanshme, duke vënë në pikëpyetje jo vetëm provueshmërinë e tyre, por edhe legjitimitetin e të gjithë procesit gjyqësor.
Konfrontimi midis akuzës dhe mbrojtjes tejkalon përplasjen proceduriale; ai pasqyron tensionin ekzistencial midis drejtësisë dhe politikës në arenën ndërkombëtare. Dëshmitë e diplomatëve dhe ushtarakëve të NATO-s shfaqen si indikatorë strategjikë, duke paralajmëruar se çdo interpretim selektiv ose vendim i politizuar mund të prodhojë pasoja të thella dhe të qëndrueshme, jo vetëm për individët e akuzuar, por edhe për legjitimitetin e institucioneve ndërkombëtare, për besueshmërinë e proceseve tranzicionale dhe për stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.
Në këtë kuadër, mbrojtja e paraqitur nuk është thjesht një përgjigje juridike ndaj akuzave; ajo shërben si një thirrje paralajmëruese për komunitetin ndërkombëtar dhe institucionet e drejtësisë: çdo vendim duhet të reflektojë neutralitet, transparencë dhe rigorozitet faktik. Çdo devijim nga këto parime nuk rrezikon vetëm drejtësinë tranzicionale, por edhe pozicionin strategjik dhe integritetin e shqiptarëve në skenën rajonale, duke e kthyer procesin gjyqësor në një test kritik të aftësisë së institucioneve ndërkombëtare për të ruajtur legjitimitetin dhe stabilitetin në një hapësirë të ndjeshme gjeopolitikisht.
Paralelisht me këtë debat, dimensioni akademik dhe institucional shqiptar ka reaguar në mënyrë të strukturuar. Para pesë vitesh, institucionet shkencore dhe akademike nga Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut i drejtuan një memorandum paralajmërues Dhomave të Specializuara dhe bashkësisë ndërkombëtare, duke shprehur shqetësimin për rrezikun e relativizimit të luftës së Kosovës dhe delegjitimimit të themeleve të shtetësisë. Ky veprim nuk synonte konfrontim me drejtësinë ndërkombëtare, por ruajtjen e integritetit të së vërtetës historike dhe të rendit juridik ndërkombëtar. Përfshirja e drejtuesve të institucioneve shkencore në këtë iniciativë, përfshirë edhe ndjesinë e përgjegjësisë personale për të qenë pjesë e këtij artikulimi kolektiv, dëshmon dimensionin moral dhe institucional të debatit.
Nëse perceptimi për ndikim politik mbi drejtësinë ndërkombëtare do të konsolidohej në opinionin publik, pasojat mund të ishin të shumëfishta: dobësimi i besimit në paanshmërinë e drejtësisë ndërkombëtare, thellimi i polarizimit rajonal dhe krijimi i një hendeku ndërmjet normës juridike dhe perceptimit shoqëror të drejtësisë. Një hendek i tillë do të kishte implikime të drejtpërdrejta për stabilitetin afatgjatë në Ballkanin Perëndimor.
Përballë sfidave të evidentuara nga instrumentalizimi i Dhomave të Specializuara të Kosovës, shqiptarët dhe institucionet ndërkombëtare duhet të ndërmarrin hapa të koordinuar për të ruajtur integritetin e narrativës historike, sovranitetin e Kosovës dhe stabilitetin rajonal. Kjo kërkon një qasje të dyfishtë: monitorim aktiv dhe dokumentim rigoroz i proceseve gjyqësore, si dhe presion diplomatik të vazhdueshëm për t’u siguruar që çdo vendim juridik të mbetet në përputhje me mandatet ndërkombëtare dhe me parimet e drejtësisë tranzicionale. Për më tepër, është e domosdoshme që dialogu ndërkombëtar të përfshijë mekanizma të garantimit të transparencës, ku komuniteti akademik, mediat dhe faktori civil të kenë një rol mbikëqyrës për të parandaluar përdorimin politik të drejtësisë. Vetëm përmes një strategjie të tillë të koordinuar mund të minimizohen pasojat e instrumentalizimit të drejtësisë dhe të sigurohet konsolidimi i shtetësisë së Kosovës në arenën ndërkombëtare.
Përballë kësaj situate, nevoja për kohezion institucional shqiptar paraqitet si një dimension strategjik. Thirrja për të “folur me një zë” duhet kuptuar si kërkesë për barazi normative, transparencë procedurale dhe respektim të standardeve universale të të drejtave të njeriut, dhe jo si refuzim i drejtësisë. Në këtë drejtim, rezolutat parlamentare në Shqipëri dhe Kosovë përfaqësojnë përpjekje për artikulim institucional të shqetësimeve, ndërsa një koordinim më i gjerë politik, përfshirë përfaqësuesit ( deputetët ) shqiptarë në Maqedoninë e Veriut, do ta ngrinte këtë debat në një nivel më të konsoliduar diplomatik.
Në përfundim, proceset e Dhomave të Specializuara përfaqësojnë një provë të dyfishtë: për integritetin e drejtësisë ndërkombëtare dhe për kohezionin strategjik shqiptar. Ato tejkalojnë dimensionin penal dhe prekin drejtpërdrejt narrativën historike të luftës së Kosovës, legjitimitetin e shtetësisë dhe stabilitetin rajonal. Nëse drejtësia perceptohet si e ndikuar nga kalkulime gjeopolitike, rrezikohet autoriteti i saj moral dhe besimi publik; ndërsa nëse reagimi shqiptar fragmentohet, krijohet hapësirë për relativizim historik dhe dobësim institucional. Prandaj, domosdoshmëria që del nga kjo analizë është e qartë: mbrojtja e parimeve të neutralitetit dhe transparencës duhet të shoqërohet me unitet institucional, argumentim juridik të strukturuar dhe diplomaci të koordinuar, në mënyrë që kjo sfidë të shndërrohet në një moment konsolidimi politik dhe afirmimi strategjik të Kosovës në arenën ndërkombëtare.
Shkup, 16 shkurt 2026
