Nga Evarist Beqiri
Në historinë e njerëzimit, momentet më dramatike kanë qenë ato kur individët dhe shoqëritë janë vendosur përballë pyetjes themelore: Çfarë është e drejtë?! Pyetje që shpesh nuk gjen përgjigje në shpjegimet e ftohta të së drejtës pozitive, por në një ndjenjë më të thellë, që qëndron brenda ndërgjegjes njerëzore. Secili prej nesh ka një kod unik moral, që brezat ia trashëgojnë njëri-tjetrit prej shekujsh.
Në gjyqet e Nurembergut pas Luftës së Dytë Botërore, hierarkët nazistë u përpoqën të mbroheshin me arsyetimin e thjeshtë se “ne po zbatonim ligjin”. Kjo mbrojtje bazohej mbi konceptin formalist të së drejtës pozitive, se detyrimi për bindje ndaj urdhrit është më i fortë se çdo konsideratë tjetër morale. Prokurorët, nga ana tjetër, i dhanë botës një leksion të paharrueshëm: ligji nuk mund të ndahet nga morali. Ata argumentuan mbi parimet universale të së drejtës natyrore, duke pyetur: A kishin këta individë mundësi zgjedhjeje? A mund të justifikohet urdhri kur ai urdhër përmbys vetë thelbin e humanizmit?
Ky ishte një moment kyç për të drejtën ndërkombëtare. Aty u hodhën themelet e konceptit të përgjegjësisë së “zinxhirit të komandës”, sipas të cilit jo vetëm ai që jep urdhrin, por edhe ai që e zbaton me veprime ose mosveprime, mban përgjegjësi për aktet kriminale. Ky parim, që mbron civilët në luftë, dhe që i dha kuptim nocionit të drejtësisë ndërkombëtare, u risoll dekada më vonë në gjykimin e Sllobodan Milosheviç për krimet e luftës në ish-Jugosllavi. Nuk ka ligj të vlefshëm që të shkelë dinjitetin njerëzor. Çdo individ ka përgjegjësinë që të mos i bindet një urdhri kriminal. Me fjalë të thjeshta, zinxhiri i komandës mbron disiplinën, por nuk mund të përdoret për të fshirë ndërgjegjen individuale.
