Nga Carlo Bollino
Ka një film me titullin “Mauritanian”, i cili rrëfen odiseun tragjik gjyqësor të Mohamedou Ould Slahi, një inxhinier me origjinë nga Mauritania, i cili në vitin 2002 u arrestua dhe u burgos në Guantanamo deri në vitin 2016, sepse dyshohej se kishte rekrutuar në Gjermani njërin prej atentatorëve të Kullave Binjake. Akuza mbështetej mbi një sinjalizim anonim, të cilit CIA zgjodhi t’i besonte dhe, edhe pse nuk dispononte asnjë provë të sigurt, por vetëm disa indicie, arriti të siguronte arrestimin e tij.
Në mbrojtje të Mohamedou Ould Slahi-t u rreshtua vetëm një avokate amerikane e të drejtave te njeriut, e cila zhvilloi një betejë ligjore që zgjati 14 vite dhe u përqendrua mbi një kërkesë të vetme, por themelore: të merrte nga autoritetet amerikane dosjen gjyqësore të klientit të saj. Pra, të mund të lexonin ajo dhe i pandehuri provat mbi të cilat mbështetej arrestimi, qoftë edhe vetëm për të provuar pafajësinë e tij, një dosje që, me mijëra pretekste ligjore, vazhdonte t’u mohohej.
Reforma në drejtësi e vendosur në Shqipëri në kushte emergjence rrezikon të përsërisë të njëjtat gabime të drejtësisë emergjente të miratuar në shtete të tjera, duke filluar nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Duke ndjekur rrëfimin e filmit, në fakt, është e pamundur të mos të vijë ndër mend beteja, në disa aspekte shumë e ngjashme, që për një vit zhvilluan fillimisht Ilir Meta dhe më pas Erion Veliaj, si edhe Ilir Beqaj dhe shume te tjere: të fitonin të drejtën për të lexuar dosjen e tyre gjyqësore dhe, rrjedhimisht, për të njohur provat që SPAK kishte mbledhur kundër tyre.
Rasti i Erion Veliajt është emblematik: fillimisht iu mohua qasja në dosje me argumentin se mjaftonte që ajo të ishte në dispozicion të avokatit të tij. Më pas iu njoh e drejta për të pasur një kopje, por vetëm në format dixhital; ndërkohë iu mohua e drejta për ta lexuar, pasi në qeli ndalohet përdorimi i kompjuterit. Më në fund, pas muajsh beteje, iu dorëzuan në qeli 60 mijë faqe të printuara të dosjes, por iu la në dispozicion vetëm një javë kohë për t’i lexuar. Dhe tani duket se po i mohohet edhe qasja në provat dixhitale, të cilat janë pjesë përbërëse e dosjes. Gjëra të tilla, pra.
Askush nuk ka ndërmend të bëjë një paralelizëm, fatmirësisht të pamundur, mes drejtësisë së Guantanamos dhe drejtësisë shqiptare, por në atë refuzim kokëfortë për të treguar provat, si në Shqipërinë e sotme ashtu edhe në Amerikën e atyre viteve, mund të dallohet e njëjta formë drejtësie. Një drejtësi “me çdo kusht”, ku të drejtat e të pandehurit zhduken përballë nevojës për të qetësuar zemërimin e opinionit publik, i cili, që prej kohës së revolucionit francez, ka një nevojë të dëshpëruar për të parë gijotinën në veprim kundër pushtetit.
“Amerika kërkon drejtësi për 11 shtatorin dhe dikush duhet të paguajë”, shpjegon një nga personazhet e filmit, ndërsa në ekran shfaqen skena protestash të qytetarëve amerikanë, pra “populli”, që kërkonin dënimin me vdekje të përgjegjësve për atentatin tragjik ndaj Kullave Binjake. “Po, dikush duhet të paguajë, por jo çdokush”, i përgjigjet një zyrtar i Departamentit të Drejtësisë, i ngarkuar me organizimin e procesit kundër Mohamedou Ould Slahi-t.
Ashtu siç u pa më parë me “Mani Pulite” në Itali, edhe historia e Guantanamos dëshmon se drejtësia me çdo kusht nuk funksionon. Siç kujton filmi në titrat përmbyllëse, nga 780 të burgosur të mbajtur pa gjyq në superburgun e ngritur në ishullin e Kubës, pas shumë vitesh paraburgimi, vetëm 8 persona u dënuan realisht nga një gjykatë amerikane. Sepse në Amerikë, edhe në ato vite të urrejtjes së verbër, gjykatat vazhdonin të ishin të pavarura dhe të ndara nga prokurorët, madje edhe nga ata të Guantanamos, të cilët gëzonin mbështetjen e plotë dhe kompetencat e plota të dhëna nga Shtëpia e Bardhë pas 11 shtatorit. Një ndarje mes gjyqtarëve dhe prokurorëve që sot, fatkeqësisht, ende nuk shihet në Shqipëri.
Mes qindra të pafajshmëve të liruar nga Guantanamo ishte edhe inxhinieri Mohamedou Ould Slahi, i cili e fitoi betejën e tij vetëm kur provat kundër tij u bënë publike dhe u zbulua se, si shumë të tjerë, kishte kaluar 14 vite në burg vetëm në emër të urrejtjes dhe të një koncepti të gabuar të drejtësisë. Gjyqtarët amerikanë patën lirinë dhe guximin ta pranonin këtë dhe e liruan. Në Shqipëri, a do të kishte ndodhur e njëjta gjë?
Sot, fatkeqësisht, në Shqipëri ndihet një atmosferë “drejtësie me çdo kusht”. Nuk janë vetëm të pandehurit që ketu nuk kanë të drejtë të lexojnë provat e mbledhura kundër tyre, por edhe gazetarëve u mohohet kjo e drejtë, madje edhe në fazën publike të procesit. Si pasojë, as opinioni publik nuk është i lirë të njohë të gjitha provat e mbledhura realisht nga SPAK, por vetëm ato që mbrojtja ose akuza zgjedhin të publikojnë, duke i nxjerrë fshehurazi.
Seancat gjyqësore janë të mbyllura për kamerat, siç nuk ndodh në asnjë tribunal europian, duke qenë se proceset duhet të jenë publike. Ndërkohë, të pandehurit e pranishëm në sallë, edhe kur akuzohen për vepra jo të rrezikshme, poshtërohen dhe mbahen të mbyllur në kafaz, pikërisht siç ndodhte në Guantanamo.
Paradoksi është se e vetmja pjesë e procesit e cila vërtet duhet të ishte sekrete sot është publike, pra pjesë hetimore, duke detyruar dëshmitarë dhe të pandehur ende të lirë të parakalojnë përpara kamerave, të cilave u lejohet të qëndrojnë nga mëngjesi deri në mbrëmje në hyrje të SPAK-ut, të përdorura njësoj si romakët përdornin dikur furkat kaudine.
“Guantánamo e ka dobësuar pozicionin tonë moral në botë”, ka pranuar ish-presidenti amerikan Barack Obama. Dikush duhet ta shtrojë që sot pyetjen: si do të gjykohen pas 10 vitesh Shqipëria dhe drejtësia e SPAK-ut?
