Nga Moikom Zeqo
Dijetari i lashtë Pauzania (shek. II e.s.) ka shkruar mbi monumente të qyteteve ilire Epidamn, Apolonia etj. Pauzania tregon se qytetari i Epidamnit i quajtur Kleosten u shpall kampion olimpik në olimpiadën e 66-të, në garën me kuadriga (karroca me katër kuaj).
Me këtë rast fituesi në tempullin e Zeusit në Olimp të Greqisë qe i pari që dhuroi portretin e tij në skulpturë, së bashku me atë të karrocierit të tij e të karrocës, ku qenë gdhendur edhe emrat e katër kuajve. Kjo vepër arti u skulpturua nga skulptori i quajtur Ageladi. Pauzania shton se “mbi karrocë lexohet:
“Detari Kleosten nga Epidamni këtu më vuri,
mbasi me kuaj fitoi garën fisnike të Zeusit”.
Siç shihet, kemi të bëjmë me një poezi të tipit epigramë. Epigramat e shkurtra e lakonike ishin të kohës. Olimpiada e 66-të ka ndodhur në vitin 516 para erës sonë. Pra poezia për Kleostenin i takon kësaj date të motshme. Kjo është dëshmia më e hershme që njohim deri më sot për kultivimin e poezisë që lidhet me një banor të një qyteti të vjetër në brigjet e Ilirisë. Krijuesi i epigramës për Kleostenin do të ketë qenë, mendojmë, ndonjë i njohur apo i afërt i kampionit olimpik, ndoshta nga vetë Epidamni, sepse është me kuptim fakti që në poezinë trivargjëshe theksohet jo pa krenari vendlindja e fituesit. Poezitë e tipit epigramë duhet të kenë qenë kultivuar edhe në vetë Epidamnin në këtë lak kohor, për personalitetet e banorët e shquar të tij. Gjithashtu Pauzania tregon edhe për një monument të banorëve të Apolonisë, ku ishte skalitur një poezi me katër vargje. Pavarësisht se këto poezi kanë qenë shkruar në greqisht, që ka qenë gjuhë kulture e kohës, ato kanë të bëjnë me mjedisin ilir, me jetën qytetase ilire e me ndikimin e kulturës antike greke.
Në portikun e muzeut arkeologjik të Durrësit ndodhet një monument reliev, ku është skalitur një grua e shtrirë në shtrat, sipër saj një efeb me hark e shigjetë në duar, kurse poshtë ky mbishkrim poetik në latinisht:
Andila C. L. Hic
Amphila requiescit.
Hospes ndi admirare quod sic me in lecte vid
recubante dormen mortua sum. sm.
Dormire puta filias Pia e Ama
Laetor quod vidi filias.
Dhe ja përkthimi:
Andila liberte e Kajit Amfilës – që – pushon këtu.
O kalimtar, mos u habit që më shikon kështu
të shtrirë në shtrat sikur të flija se e vdekur jam.
Mendo se një fjetje të tillë kanë dhe bijat e mia Pia e Ama
Gëzohem që i pashë bijat.
Kjo poezi mortore na flet se si e ëma e vdekur e quajtur Amfila ka pasur edhe dy vajza, Pian e Aman. Monumentin Amfilas ia ka bërë libertja e quajtur Andila, ndoshta vajza e tretë e saj, ose një njeri i afërt i familjes. Ky monument i shekujve të parë të erës sonë është me vlerë të dyfishtë edhe për poezinë, edhe për skalitjen mjeshtërore të relievit.
Hecquard në librin e tij “Histoire et description de la Haute Albanie ou Guegarie” (Paris, 1858) në faqen 262 ka kopjuar gjatë vizitës së tij në Durrës edhe një mbishkrim të një monumenti mbivarror. Monumenti i kushtohej Kalocer Gubernit nga gjashtë persona “në kujtim miqësie”, duke mos harruar të shënojnë se monumenti u ngrit me shpenzimet e tyre.
Në këtë mbishkrim lexohet edhe vargu latinisht: Ortus in alia Ephyra. Ky varg përkthehet: Të lindur nga një Efyrë e dytë.
Studiuesit që janë marrë me këtë mbishkrim, si Momseni, Sestieri etj., thonë se ky varg ishte fillimi i një karmi (poezie). Vargjet e tjera të poezisë nuk janë deshifruar dot, sepse janë të dëmtuar në mbishkrim.
Teodor Momseni shënon se me “alia Ephyra” duhet kuptuar Akrokorinti. Dihet se një emër i vjetër i Korintit ishte edhe Efyra. Por ne kemi mendimin se pikërisht cilësimi “një Efyrë e dytë” ose më saktë “një Efyrë tjetër” tregon qytetin Efyra të Epirit ilir, pra jo Akrokorintin. Stefan Bizantini në leksikonin e tij thekson se Efyra është “qytet i Epirit, i quajtur kështu prej Efyrit, që ishte bir i Amarakut të Thespretit, të Pelazgut..”. Shekuj më parë se Stefan Bizantini; kronikhistoriani i motshëm Tukiditi shkruante se “larg detit në Eleati të Thesprorisë është qyteti Efyra”, kurse Akrokorinti dihet se ishte ishull në detin Jon. Pra Efyra, si qytet i Epirit, është në krahinën e qerthullin e thesprotëve, fis i madh e i rëndësishëm ilir i jugut. Si përfundim, mendojmë se vargu që analizuam më sipër dëshmon për origjinën etnike të personave kushtimtarë, të ardhur nga thesprotët e të vendosur me sa duket si banorë në qytetin e Durrësit.
Fakti që në monumentet skaliteshin vargje e poezi, shpreh njohjen dhe kultivimin e poezisë antike në Durrës, pra jo vetëm poetët e krijuesit vëndas, të cilët kanë mbetur anonimë, por edhe publikun që i lexonte këto poezi, të shkruara në latinisht, si një gjuhë tjetër kulture bazë e motshmërisë. (Kujtojmë se latinishtja si gjuhë kulture u përdor deri në shekullin e 17-të po me këtë funksion edhe nga Barleti i madh, po askush nuk dyshon se kryeveprat barletiane nuk i takojnë kulturës humaniste shqiptare e se autori i tyre nuk është shqiptar, ngaqë shkroi latinisht).
Poezia e monumenteve mortorë nuk ka qenë gjithashtu diçka në vetvete. Ajo ka qenë pjesë e poezisë së jetës së gjallë, e kultivimit të letërsisë. Durrësi në shekullin e dytë të erës sonë ka pasur një bibliotekë të madhe. Në këtë bibliotekë, natyrisht, do të ketë pasur libra, traktate e poezi, por që nga shkatërrimet e kohërave nuk na kanë mbërritur. Ose, për shembull, një figurë e madhe dijetari enciklopedist është ajo e mjekut Filonid Dyrraheni, që, siç dëshmojnë burimet e shkruara antike, bëri 45 libra të ndryshëm. Pra kemi të bëjmë me një kulturë të lashtë të të parëve tanë në trojet e Durrësit. Në këtë kuadër poezitë antike, për të cilat folëm në këtë shkrim, së bashku me poezitë e tjera të gjetura në monumentet e Apolonisë, Ballshit e ndonjë qendre tjetër antike të Shqipërisë, mund të përbëjnë një objekt studimi me interes mbi historinë e poezisë e traditave kulturore.(Dita)
a.ç
