Nga ILIR ÇUMANI
Kur Faik Konica e përshkruante Shqipërinë e kohës së tij si “një vend të mjerë dhe të errët”, ai nuk fliste me mllef, as me urrejtje ndaj vendit të vet. Përkundrazi, ky ishte zëri i një mendimtari të plagosur nga dashuria për atdheun, i një intelektuali që pati guximin ta shihte realitetin pa grim dhe pa iluzione.
Errësira që ai përmend nuk është thjesht varfëri materiale, por një errësirë mendore: mungesë e gjuhës së kultivuar, mungesë e qytetarisë, mungesë e figurave udhëheqëse morale, idealiste dhe shpirtërore.
“Pa bukë, pa gjuhë, pa qytetari” – ky postulat i filozofisë koniciane nuk është një konstatim i rastësishëm. Ai e kuptonte, ndoshta më qartë se kushdo tjetër, se kombi nuk ndërtohet vetëm me barkun plot, as vetëm me flamur.
Gjuha është themeli i vetëdijes kombëtare; qytetaria është prova e pjekurisë shoqërore; ndërsa buka është kushti minimal i dinjitetit njerëzor. Kur këto mungojnë njëkohësisht, shoqëria rrëshqet në kaos, imitacion dhe mediokritet.
Në këtë kuadër, pyetja që Konica shtron më pas është po aq thelbësore sa edhe tronditëse në thjeshtësinë e saj: “Cila është detyra e atyre pak shqiptarëve që mendojnë dhe ndiejnë…!?”
Ai nuk i drejtohet turmës, por elitës morale dhe intelektuale; asaj pakice që ka “ca fara në kokë” dhe “një çikë dashuri në zemër”. Kjo metaforë është thellësisht domethënëse: mendimi është një farë që duhet mbjellë, ndërsa dashuria është energjia që e mban gjallë dhe e bën të mbijë.
Detyra e tyre, sipas Konicës, nuk është pushteti, as lavdia, as politika e ditës. Është një punë e heshtur, e vështirë dhe e ngadaltë, ku të kultivohet gjuha shqipe, të hapen shkolla, të shëndoshet dhe të rritet mendimi kombëtar, të ndërtohet infrastrukturë reale për jetën ekonomike dhe shoqërore. Me një fjalë, të ndërtohen themele, dhe jo fasada.
Por, pikërisht këtu shfaqet ironia e hidhur koniciane, kur ai vëren se këto punë “s’bëhen pa vuajtje”. Ato kërkojnë durim, mjeshtëri dhe përkushtim afatgjatë. Pikërisht për këtë arsye, shumica zgjedh rrugën më të lehtë: politikën.
Politika, në kuptimin që Konica i jep, nuk është shërbim publik, por strehë për ambicie boshe; një zëvendësim i punës reale me retorikë dhe i sakrificës me zhurmë.
Kjo kritikë nuk është thjesht historike, por më shumë se kurrë tingëllon tronditëse dhe tepër aktuale. Edhe sot, shpesh shohim se energjia shoqërore shpenzohet në debate politike sterile, ndërsa arsimi, kultura, gjuha dhe mendimi kritik mbeten në hije.
Ende sot, politika perceptohet si zgjidhje e shpejtë për dështime të thella strukturore, ndërkohë që puna e vërtetë – ajo që nuk sjell duartrokitje të menjëhershme – shmanget ose nënvlerësohet.
Në këtë kuptim, Konica duket sikur flet jo vetëm për Shqipërinë e fillimshekullit XX, por edhe për një Shqipëri që, pavarësisht kalimit të një shekulli, vijon të endet mes të njëjtave dilema themelore.
Ndryshuan kohët, ndryshuan sistemet, ndryshuan dekorimet e fasadës shtetërore, por mekanizmi i brendshëm i shoqërisë mbeti shpesh i njëjtë: shumë zhurmë, pak substancë; shumë politikë dhe pak mendim.
Në realitetin e sotëm politik shqiptar, politika vazhdon të shihet si forma më e shpejtë e ngjitjes shoqërore, dhe jo si përgjegjësi publike. Ajo është kthyer në spektakël të përhershëm, ku retorika zë vendin e vizionit, ndërsa propaganda mbulon mungesën e rezultateve konkrete.
Ashtu siç do ta parashikonte Konica, politika nuk ndërtohet mbi dije, kulturë dhe etikë, por mbi improvizim, personalizim ekstrem dhe kult të individit.
Ndërkohë, gjuha – ajo që Konica e vendoste në qendër të projektit kombëtar – sot shpesh dhunohet në hapësirën publike. Diskursi politik dhe mediatik është i varfëruar si kurrë më parë, i mbushur me klishe, fyerje dhe banalitet, duke reflektuar një krizë të thellë kulturore dhe mendore.
Gjuha nuk përdoret më për të ndriçuar mendimin, por për ta mjegulluar atë, as për të përbashkuar, por për të polarizuar.
Edhe arsimi, një tjetër shtyllë themelore e vizionit konician, mbetet sot i lënë në hije, i trajtuar më shumë si statistikë sesa si projekt kombëtar.
Shkollat dhe universitetet tona prodhojnë diploma me më shumë analfabetë funksionalë, të cilët kanë gjithnjë e më pak mendim kritik dhe krijues; universitete që shumëfishohen në numër, por rrallë në cilësi; breza që mësohen të përshtaten, por jo që pyesin.
Pikërisht aty ku Konica shihte shpresën e ringritjes, sot shpesh shfaqet një nga dështimet më të heshtura dhe më të rënda.
Në planin kulturor, vendin e mendimtarëve dhe krijuesve shpesh e zë figura e zhurmshme, por e përkohshme; vendin e debatit të thellë e zë opinioni i shpejtë; vendin e autoritetit moral e zë autoriteti i pushtetit, arrogancës ose ai i ekranit. Kultura nuk është më udhërrëfyese, por dekor; as busull, por sfond ceremonial për interesa të ditës.
Edhe infrastruktura morale dhe shoqërore, për të cilën Konica fliste me aq këmbëngulje, mbetet e brishtë. Ndërtohen rrugë, por jo domosdoshmërisht ura besimi mes shtetit dhe qytetarit. Investohet në beton, por jo në ndërgjegje qytetare. Tregtia dhe bujqësia, që ai i shihte si gjallërues të jetës reale, mbeten shpesh viktima të informalitetit, klientelizmit dhe mungesës së vizionit afatgjatë.
Në këtë kontekst, thënia e Konicës për ata që zgjedhin politikën si “punën më të lehtë” merr një kuptim edhe më të mprehtë.
Sot, politika jo vetëm që është e lehtë, por shpesh është edhe shpërblyese për mediokritetin. Ajo nuk kërkon më dije të thellë, as kulturë të gjerë, as karakter të fortë; mjafton aftësia për të dominuar zhurmën, për të kontrolluar narrativën dhe për të shmangur përgjegjësinë.
Dhe pikërisht këtu qëndron aktualiteti dramatik i Konicës: një komb që nuk investon seriozisht në mendim, arsim, gjuhë dhe kulturë mbetet i dënuar të riciklojë të njëjtat kriza, pavarësisht emrave, partive apo sloganeve që ndërrohen.
Faik Konica nuk na ofron ngushëllim. Ai na ofron pasqyrën për të parë veten. Dhe kjo pasqyrë, sado e dhimbshme, është akti më i lartë i patriotizmit: të thuash të vërtetën për kombin tënd, jo për ta poshtëruar, por për ta zgjuar.
Në fund, mesazhi i tij është i qartë dhe i pamëshirshëm: një komb nuk shpëtohet nga politikanë të shumtë
mediokër, por nga mendimtarë të rrallë; as nga fjalë të mëdha, por nga puna e vogël dhe këmbëngulëse; jo nga zhurma, por nga drita e dijes.
Prandaj, pyetja e tij mbetet ende e hapur, madje më urgjente se kurrë: çfarë po bëjnë sot ata pak shqiptarë që mendojnë dhe ndiejnë? Dhe a po zgjedhin rrugën e vështirë të ndërtimit, apo lehtësinë e zhurmës?
Dhe në fakt, kjo ka qenë dhe mbetet ndoshta sfida më e madhe e Shqipërisë – dje, sot dhe nesër.
Tiranë, e mërkurë – 28 janar, 2026
