Nga Toni Gogu
Çdo profesion i beson njeriut pushtet. Mjeku ushtron pushtet mbi trupin. Mësuesi mbi mendjen. Politikani mbi vendimmarrjen publike.
Magjistrati mbi të drejtat dhe liritë e tjetrit.
Prandaj profesioni që zgjodhët sot nuk kërkon vetëm dije juridike. Kërkon karakter.
Sepse pak profesione kanë fuqinë të ndërhyjnë kaq thellë dhe kaq papërsëritshëm në jetën e një njeriu. Një vendim i juaji mund të kufizojë lirinë. Një vendim tjetër mund të mbrojë pronën. Një tjetër mund të rikthejë dinjitetin e cenuar. Një tjetër mund të ndryshojë rrjedhën e një familjeje të tërë.
Kjo është arsyeja pse profesioni juaj nuk prodhon vetëm vendime. Ai prodhon — ose shkatërron — besimin. Dhe nuk ka kapital më të çmuar për një shtet të së drejtës sesa besimi i qytetarëve se drejtësia ushtrohet me paanshmëri.
Për shumë vite, Shqipëria u përpoq të ndërtonte institucionet e drejtësisë. Ndryshuam Kushtetutën. Ndërtuam institucione të reja. Përfunduam një proces të jashtëzakonshëm rivlerësimi. I gjithë ky transformim kishte një qëllim. Jo të prodhonte institucione më të shumta. Por drejtësi më të mirë.
Sot sistemi hyn në një etapë tjetër. Nga kjo ditë e tutje, suksesi i tij do të matet gjithnjë e më pak nga arkitektura institucionale dhe gjithnjë e më shumë nga cilësia e vendimeve, nga respektimi i të drejtave të njeriut, nga koha e arsyeshme e procesit dhe nga besimi që qytetari do të ketë tek ai.
Në këtë etapë të re, reforma nuk ka më fytyrën e ligjeve. Ka fytyrën tuaj. Shpesh themi se magjistrati zbaton ligjin. Është e vërtetë. Por nuk është e gjithë e vërteta. Ligji nuk zbatohet vetvetiu. Ai kalon gjithmonë përmes arsyetimit dhe ndërgjegjes së dikujt.
Çdo dosje që do të merrni në dorë do t’ju kërkojë të interpretoni, të vlerësoni, të arsyetoni, të zgjidhni. Prandaj pyetja e parë e profesionit tuaj do të jetë gjithmonë:
“Çfarë thotë ligji?” Por ekziston edhe një pyetje e dytë. Më e heshtur. Më personale.
“Çfarë po bën pushteti që ligji më ka besuar?” Sepse edhe pushteti gjyqësor është pushtet.
Dhe historia e qytetërimit kushtetues është, në thelb, historia e vendosjes së kufijve mbi pushtetin. Kushtetutat vendosin kufij. Procedurat vendosin kufij. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut vendos kufij. Jo sepse demokracitë nuk i besojnë ligjit. Por sepse ato e dinë se çdo pushtet — edhe kur buron nga ligji — mbart gjithmonë tundimin për të harruar kufijtë e vet.
Edhe pushteti gjyqësor. Sidomos ai. Megjithatë ekziston një kufi që as Kushtetuta nuk mund ta vendosë. As Kodi. As procedura. Është kufiri që njeriu vendos mbi vetveten. Për këtë flasim kur flasim për integritetin.
Integriteti është kushti themelor i profesionit tuaj. Pa të, gjithçka tjetër rrëzohet. Ai ju mbron nga korrupsioni. Ju mbron nga presioni. Ju mbron nga tundimi për ta përdorur detyrën për interesa që nuk i përkasin drejtësisë.
Por integriteti nuk ju mbron nga një rrezik tjetër. Ai nuk ju mbron nga vetvetja. Nuk ju mbron nga bindja se përvoja e bën të panevojshëm studimin. Nuk ju mbron nga vetëbesimi që nuk lë më vend për reflektim. Nuk ju mbron nga bindja se autoriteti nuk gabon.
Pikërisht aty fillon nevoja për një virtyt tjetër. Përulësinë. Përulësia nuk është mungesë bindjeje. As pasiguri. As nënshtrim. Përulësia është vetëdija se askush nuk është mbi mundësinë e gabimit.
Ka vetëm një pyetje që nuk duhet të pushoni kurrë së bërë vetes. A mund të jem gabim? Nëse një ditë pushoni së bërë këtë pyetje, nuk do të thotë se jeni bërë më të mirë. Mund të ketë filluar të ndodhë e kundërta. Kjo pyetje nuk e dobëson drejtësinë. E mbron atë. Sepse arbitrariteti nuk fillon kur mungon ligji. Arbitrariteti fillon kur mungon dyshimi i ndershëm ndaj vetvetes.
Historia e drejtësisë e njeh mirë këtë rrezik. Jo çdo padrejtësi lind nga mungesa e integritetit. Disa nga padrejtësitë më të mëdha kanë lindur nga bindja se njeriu nuk mund të gabojë. Nga bindja se përvoja e ka bërë të panevojshëm reflektimin. Nga ngatërrimi i autoritetit me të vërtetën.
Ky është rreziku më i heshtur i pushtetit. Sepse ai nuk vjen si skandal. Vjen si zakon. Një dosje. Pastaj edhe një tjetër. Pastaj edhe një tjetër. Dhe, pa e kuptuar, magjistrati pushon së parë njerëz. Fillon të shohë vetëm procedura. Pushon së dëgjuari histori. Fillon të dëgjojë vetëm pretendime.
Ligji mbetet i njëjtë. Por njeriu që e zbaton ka ndryshuar. Ky është fillimi i cinizmit. Dhe cinizmi nuk ka antidot ligjor. Nuk kapet nga inspektimet. Nuk matet nga statistikat. Ai mund të ndalet vetëm nga ndërgjegjja.
Prandaj ju kërkoj diçka më shumë sesa integritet. Ju kërkoj të ruani aftësinë për të reflektuar. Mos lejoni që përvoja të zëvendësojë studimin. Mos lejoni që rutina të zëvendësojë kureshtjen. Mos lejoni që autoriteti të zëvendësojë përulësinë. Sepse vetëpërmbajtja ndaj pushtetit tuaj nuk buron nga dobësia. Buron nga respekti për dinjitetin njerëzor.
Përballë jush nuk do të jetë kurrë vetëm një çështje. Do të jetë gjithmonë një njeri. Nuk ka rëndësi nëse është i pandehur apo viktimë. Paditës apo i paditur. I dënuar apo i pafajshëm.
Dinjiteti njerëzor nuk ndryshon sipas rezultatit të procesit. Pikërisht këtë na mëson e drejta moderne e të drejtave të njeriut. Ajo nuk kufizon vetëm pushtetin e shtetit. Ajo humanizon mënyrën se si shteti e ushtron atë.
Do të vijë dita kur do të jepni vendime që do të kritikohen. Ndoshta edhe padrejtësisht. Do të jepni vendime që një pjesë e opinionit nuk do t’i kuptojë. Mos kërkoni të jeni të pëlqyer. Kërkoni diçka më të vështirë. Që edhe ai që humbet çështjen të largohet me bindjen se është dëgjuar. Se është trajtuar me dinjitet. Se vendimi nuk ka qenë arbitrar. Se pushteti mbi të ka pasur kufij.
Nëse e arrini këtë, nuk keni zgjidhur vetëm një mosmarrëveshje. Keni forcuar besimin në Republikë. Një ditë do të ktheheni në shtëpi me bindjen se keni marrë vendimin e duhur. Atë mbrëmje nuk do t’ju gjykojë as media. As kolegët. As partnerët ndërkombëtarë. Do të mbeteni vetëm me ndërgjegjen tuaj. Në fund, ajo është gjykata e vetme nga e cila asnjë magjistrat nuk mund të ankimojë vendimin.
Pas shumë vitesh, askush nuk do të mbajë mend numrin e çështjeve që keni gjykuar. As numrin e faqeve që keni shkruar. Ndoshta as vendimet tuaja më të rëndësishme. Por njerëzit do të mbajnë mend një gjë tjetër. Çfarë lloj njerëzish ishit kur Republika ju besoi pushtet mbi jetën e të tjerëve.
Kjo është masa e fundit e një magjistrati. Jo autoriteti që ushtroi. Por besnikëria me të cilën i vendosi kufij vetes.Kushtetuta i vendos kufij pushtetit të shtetit. Ndërgjegjja i vendos kufij pushtetit të magjistratit. Kur këta dy kufij ecin bashkë, lind besimi.
Dhe, në fund të fundit, besimi është forma më e lartë e autoritetit që mund të ketë drejtësia.
Fjalimi i mbajtur nga ministri i Drejtësisë, Toni Gogu, në ceremoninë e diplomimit të magjistratëve të brezit 2023–2026.
