Nga Niazi Jaho
Në panelet televizive ku janë trajtuar probleme të natyrës ligjore, ndonjë avokat është shprehur
se në debatin gjyqësor, ka patur raste që gjykatat janë treguar të njëanshme duke i dhënë avantazh prokurorit gjë që vërehet si në komentet për çështje të veçanta edhe në kërkesat e mbrojtjes për marrjen e provave të reja. Por, këto pretendime nuk janë shoqëruar me fakte dhe raste konkrete gjë që nuk i ka mundësuar publikut të ketë një vizion disi më të qartë se ç’duhet kuptuar me barazinë e armëve në procesin gjyqësor.
Është kjo arsyeja që mendova të shpreh ndonjë mendim lidhur me këtë çështje duke ju referuar
legjislacionit tonë: Kushtetutës dhe Kodit të Procedurës Penale si dhe praktikës shumë vjeçare dhe të konsoliduar të Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ).
Sipas nenit 31 të Kushtetutës dhe nenit 6 të KEDNJ, gjat procesit penal, i akuzuari ka të drejtë të mbrohet vetë ose me ndihmën e një mbrojtësi ligjor të zgjedhur prej tij, t’u bëjë pyetje dëshmitarëve të pranishëm dhe të kërkojë paraqitjen e dëshmitarëve, ekspertëve dhe personave të tjerë të cilët mund të sqarojnë faktet.
Në çdo proces gjyqësor, palët (prokurori, i pandehuri dhe mbrojtësi i tij) pavarësisht nga funksionet e ndryshme që ata kanë, janë të barabartë në komentet apo debatin gjyqësor, në kundërshtimet apo kërkesat që mund të kenë, etj. Prokurori sipas nenit 24 të Kodit të Procedurës
Penale, ushtron ndjekjen penale dhe përfaqëson akuzën në gjyq në emër të shtetit, ndërsa i
pandehuri ka të drejtë të mbrohet vetë ose me ndihmën e një mbrojtësi të zgjedhur prej tij (neni
34/a i Kodit të Procedurës Penale).
Në shqyrtimin e çështjeve, provat merren dhe vlerësohen me kërkesën e palëve. Gjykata mund të
vendosë (në mënyrë të arsyetuar) pranimin ose refuzimin e këtyre kërkesave. Ajo me nismën e
saj, mund të vendosë zgjerimin e provave të paraqitura nga prokurori. Në këtë vështrim gjykata
në mbështetje të nenit 151 të Kodit të Procedurës Penale duhet të tregohet e paanshme si në
rastet e pranimit të kërkesave të prokurorit edhe në ato të palës tjetër: mbrojtjes.
Kur prokurori me qëndrimet apo veprimet e tij cenon rregullat e seancës gjyqësore, gjykata i
tërheq atij vëmendjen dhe në rast përsëritjeje njofton drejtuesin e prokurorisë. Në të njëjtën
mënyrë ajo vepron edhe me avokatin, por në rast përsëritjeje njofton dhomën e avokatisë (neni
341 i Kodit të Procedurës Penale).
Kryetari i gjykatës njofton të pandehurin se ka të drejtë që në çdo fazë të hetimit gjyqësor, të bëjë
deklarata që ai çmon të përshtatshme (Neni 358 i Kodit të Procedurës Penale). Gjykata i krijon
gjithashtu mundësitë dhe lehtësitë e nevojshme të pandehurit dhe mbrojtësit të tij të njihet me
materialet apo dokumentat që, për arsye të ndryshme nuk janë njohur më parë. Kjo ndihmon në
pregatitjen e mbrojtjes efektive.
Barazia e armëve në procesin penal është e një rëndësie të veçantë. Respektimi i këtij parimi,
nënkupton shqyrtim të çështjes me objektivitet dhe në mënyrë të gjithanshme. Secila palë duhet
të ketë mundësinë për të paraqitur çështjen e saj në kushte që nuk e vendosin atë në disavantazh
në krahasim me kundërshtarin e saj (palën tjetër). Në këtë vështrim barazia e armëve kërkon të
arrihet një ekuilibër i drejtë midis palëve në proces. Ky parim zbatohet si në çështjet penale edhe
në ato civile (shih për këtë vlerësimet e GJEDNJ, në çështjet Foucher kundër Francës 1997,
paragrafi 34, Bulut kundër Austrisë, 1996 dhe Faig Mammadov kundër Azerbajxhanit).
Barazia e armëve nënkupton gjithashtu seancën gjyqësore kontradiktore, mundësinë që palët të
kenë dijeni dhe të komentojnë të gjitha provat e paraqitura ose vërejtjet e dorëzuara për të
ndikuar në vendimin e gjykatës (shih për këtë vendimet e GJEDNJ në çështjet Brandstetter
kundër Austrisë, 1991, paragrafi 67 dhe Bajić kundër Maqedonisë së Veriut, 2021, paragrafi 59).
Në këtë vështrim tërheq vëmendjen vendimi i gjykatës lidhur me çështjen Borges kundër
Belgjikës ku kërkuesit në Gjykatën e Kasacionit i ishte refuzuar njohja me parashtrimet
paraprake të dërguara nga prokurori, madje në kundërshtim me ligjin ai (prokurori) ishte i
pranishëm edhe në dhomën e këshillimit.
Vlen të përmendet se në çështjen Jespers kundër Belgjikës, GJEDNJ është shprehur se
prokuroria është e detyruar t’i paraqitë gjykatës edhe provat që shfajësojnë të akuzuarin, madje
edhe ato që mund të ndikojnë në zbutjen e dënimit. Nëse gjykata vendos refuzimin për të thirrur
një dëshmitar ose ekspert të kërkuar nga mbrojtja duhet ta argumentojë këtë vendim.
Ka patur raste që GJEDNJ në vendimet e saj, ka tërhequr vëmendjen edhe në rastet kur mbrojtja
është caktuar kryesisht nga gjykata, por ai (avokati) ka patur boshllëqe profesionale. Kështu p.sh
në çështjen Elu kundër Turqisë, ajo është shprehur se: edhe në rastet kur gjykata avokatin e
cakton kryesisht, është e nevojshme që ai të ketë aftësi profesionale, në të kundërtën përfaqësimi
nuk mund të konsiderohet efektiv.
Duke përmendur disa vendime të GJEDNJ që kanë të bëjnë kryesisht me zbatimin e parimit të
barazisë së armëve, lexuesit llogjikisht i lind pyetja: po tek ne si qëndron kjo çështje. Nuk e di
nëse tek ne ka ose jo raste të tilla ose të ngjashme me këto. Supozoj se po. Nuk i përjashtoj. Nëse
këtë e konfirmon praktika ato duhen parandaluar nga vetë sistemi tonë i brendshëm gjyqësor.
Vlerësimet e GJEDNJ janë të detyrueshme, por mbi të gjitha ato na ndihmojnë.
Në përfundim u sugjeroj avokatëve (përfaqësuesve të të pandehurve) që në këtë drejtim
konstatimin e bazuar ta shoqërojnë me reagimin në përputhje me ligjin.
