Energjitë e rinovueshme kanë arritur një rekord historik në vitin 2025, duke kaluar qymyrin dhe duke u bërë burimi kryesor global i prodhimit të energjisë elektrike. Ky transformim është realizuar brenda pak më shumë se një dekade, falë uljes drastike të kostove të energjisë diellore dhe asaj të erës, mbështetjes publike dhe përpjekjeve të Europës për të fituar më shumë pavarësi energjetike pas krizës së gazit të vitit 2022.
Megjithatë, ky sukses po sjell një sfidë të re. Problemi nuk është më vetëm prodhimi i energjisë së pastër, por aftësia për ta përdorur atë në momentin kur nevojitet.
Paradoksi i suksesit të energjisë diellore
Në Europë, fenomeni tashmë është i dukshëm. Gjatë orëve me diell të fortë, panelet fotovoltaike prodhojnë më shumë energji sesa mund të përthithë rrjeti elektrik ose kërkesa e konsumatorëve. Kjo krijon një tepricë energjie që ul çmimet e energjisë elektrike deri në nivele negative dhe detyron operatorët të ndërpresin përkohësisht prodhimin.
Ky proces njihet si “curtailment”, që do të thotë kufizim ose shkurtim i prodhimit të energjisë së disponueshme, sepse ajo nuk mund të transportohet ose nuk ka kërkesë të mjaftueshme për t’u konsumuar.
Sipas Bloomberg, në muajt e ardhshëm rreth 40 teravat-orë energji elektrike mund të mbeten të pashfrytëzuara në Europë, një sasi e barabartë me konsumin vjetor të Londrës së Madhe.
Kjo situatë ka sjellë edhe fenomenin e çmimeve negative. Në Gjermani dhe Francë, gjatë pranverës, çmimi i energjisë zbriti deri në minus 500 euro për megavat-orë gjatë orëve të prodhimit maksimal diellor. Në praktikë, prodhuesit ishin të gatshëm të paguanin për të shmangur fikjen e impianteve të tyre.
Ekspertët e quajnë këtë efekt “kanibalizimi i fotovoltaikëve”: sa më shumë panele diellore prodhojnë energji në të njëjtën kohë, aq më shumë bie vlera ekonomike e energjisë së prodhuar.
Sipas Boston Consulting Group, numri i orëve me çmime negative në Europë është më shumë se dyfishuar, nga rreth 200 orë në vitin 2020 në mbi 500 orë në vitin 2025. Humbjet për prodhuesit kanë kaluar 14 miliardë dollarë vetëm gjatë vitit të fundit.
Çfarë është “over generation”?
Profesori i Sistemeve Elektrike për Energjinë në Politeknikun e Milanos, Maurizio Delfanti, shpjegon se fenomeni i njohur si “over generation” (Prodhim i tepërt i energjisë) është rezultat i kombinimit të dy faktorëve kryesorë: Rritja e shpejtë e energjive të rinovueshme përtej kapaciteteve aktuale të rrjetit dhe mungesa e fleksibilitetit në anën e konsumit dhe ofertës.
Në shumë vende, problemi kryesor lidhet me rrjetet elektrike. Energjia prodhohet në një zonë, ndërsa konsumi ndodhet larg saj dhe rrjeti nuk është në gjendje ta transportojë të gjithë energjinë.
Një shembull tipik është Mbretëria e Bashkuar, ku shumica e energjisë së erës prodhohet në veri, ndërsa kërkesa më e madhe ndodhet në jug. Në raste të tjera problemi është mungesa e konsumit në momentet kur prodhimi është maksimal. Kalifornia është shembulli më i njohur: prodhimi i madh nga panelet diellore detyron autoritetet të kufizojnë energjinë gjatë orëve me kërkesë të ulët.
Rrjetet elektrike nuk janë ndërtuar për këtë realitet
Problemi nuk qëndron te “shumë diell”, por te fakti se rrjetet elektrike europiane janë projektuar për një model të shekullit të kaluar.
Ato janë ndërtuar rreth centraleve të mëdha me gaz, qymyr, energji bërthamore ose hidrocentrale, të cilat mund të rrisnin ose ulnin prodhimin sipas kërkesës.
Energjia diellore funksionon ndryshe: ajo prodhon kur ka diell, pavarësisht nivelit të konsumit. Kur miliona panele prodhojnë energji njëkohësisht, stabilizimi i tensionit dhe frekuencës së rrjetit bëhet shumë më i vështirë.
Bloomberg lidh edhe ndërprerjen e madhe të energjisë që goditi Spanjën dhe Portugalinë në vitin 2025 me vështirësitë në menaxhimin e një sistemi me prodhim të lartë nga burimet e rinovueshme.
Megjithatë, ekspertët theksojnë se kjo nuk do të thotë se duhet të ndalet instalimi i energjive të rinovueshme.
Prioriteti ka ndryshuar
Për vite me radhë, suksesi i tranzicionit energjetik matej me numrin e gigavatëve të rinj të instaluar.
Tani sfida është tjetër: menaxhimi i sistemit.
Pyetja kryesore nuk është më sa panele diellore do të instalojë Europa, por sa nga energjia e prodhuar do të mund të shndërrohet realisht në vlerë ekonomike, siguri energjetike dhe ulje emisionesh.
Sipas Laura Alice Villani, drejtuese në Boston Consulting Group, tranzicioni po kalon nga faza e zgjerimit të kapaciteteve në fazën e menaxhimit të luhatjeve të prodhimit. Në këtë realitet të ri, fjala kyçe është fleksibiliteti.
Pse është e rëndësishme për Europën?
Çështja nuk është vetëm mjedisore, por edhe ekonomike dhe gjeopolitike.
Europa vazhdon të mbetet e varur nga importet e lëndëve djegëse fosile. Për këtë arsye, rritja e prodhimit nga burimet e rinovueshme mbetet thelbësore për forcimin e pavarësisë energjetike.
Megjithatë, pa rrjete moderne dhe sisteme të avancuara magazinimi, një pjesë gjithnjë e më e madhe e energjisë së pastër rrezikon të mbetet e papërdorur.
Komisioni Europian vlerëson se deri në vitin 2040 do të nevojiten rreth 1.200 miliardë euro investime në rrjetet elektrike, ndërsa kapacitetet europiane të magazinimit të energjisë mund të katërfishohen deri në vitin 2030.
Çfarë pritet?
Ekspertët besojnë se suksesi i fazës së ardhshme të tranzicionit energjetik do të varet nga kombinimi i baterive, rrjeteve moderne, softuerëve inteligjentë dhe menaxhimit të konsumit. Një nga zgjidhjet më të rëndësishme është sistemi i njohur si “demand response”, ku konsumi i energjisë zhvendoset drejt orëve kur prodhimi nga burimet e rinovueshme është më i lartë.
Në të ardhmen, makinat elektrike, qendrat e të dhënave, pompat e nxehtësisë dhe fabrikat mund të rregullojnë automatikisht konsumin sipas çmimeve dhe disponueshmërisë së energjisë.
Edhe familjet do të luajnë një rol të rëndësishëm. Pajisjet inteligjente, si kondicionerët apo elektro-shtëpiaket, mund të aktivizohen kur ka tepricë energjie dhe të kufizohen kur prodhimi është i ulët.
Konsumatorët që ofrojnë këtë fleksibilitet mund të përfitojnë ulje tarifash ose stimuj financiarë.
Në fund, sfida e re e Europës nuk është më të prodhojë më shumë energji të pastër, por të mësojë ta përdorë atë në mënyrën më efikase të mundshme. Ky është paradoksi i suksesit të energjive të rinovueshme: për herë të parë, problemi nuk është mungesa e energjisë, por bollëku i saj.
