Shtetet e njohura si E3 kanë paralajmëruar vazhdimisht se do ta aktivizojnë këtë mekanizëm nëse përpjekjet diplomatike dështonin në frenimin e programit bërthamor iranian, i cili u zgjerua ndjeshëm pas tërheqjes së SHBA-ve dhe vendosjes së sanksioneve amerikane.
Në një përpjekje për të ulur tensionet, E3 pritet të propozojë shtyrjen e afatit të sanksioneve të OKB-së për disa muaj, thanë diplomatë të lartë perëndimorë për gazetën Financial Times. Pa këtë shtyrje, vendimi për aktivizimin e mekanizmit do të duhej të merrej deri në mes të shtatorit një muaj para skadimit të klauzolave kyçe në marrëveshjen e vitit 2015, më 18 tetor. Oferta do të varej nga pranimi i Iranit për rifillimin e negociatave me administratën Trump dhe bashkëpunimin me Agjencinë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA).
Diplomatët shtuan se zgjatja mund të jetë për disa muaj dhe kërkon miratimin e Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Zyrtarët evropianë nuk kanë komentuar deri më tani.
Disa deputetë të fortë në Iran kanë paralajmëruar se në rast rikthimi të sanksioneve, Teherani mund të tërhiqet nga Traktati për Mosproliferimin e Armëve Bërthamore (NPT).
Irani ka pezulluar tashmë bashkëpunimin me IAEA-n pas ndërhyrjes së Izraelit dhe SHBA-ve në luftën kundër objekteve bërthamore iraniane.
Megjithatë, zëvendësministri i Jashtëm iranian Kazem Gharibabadi tha të mërkurën se një ekip i ri teknik i IAEA-s do të mbërrijë së shpejti në Teheran për të negociuar “një modalitet të ri” bashkëpunimi, por pa lejuar inspektorët në vendet bërthamore.
Irani zhvilloi gjithashtu bisedime me Rusinë dhe Kinën nënshkruese të tjera të marrëveshjes së vitit 2015 në Teheran këtë javë, por pa dhënë detaje.
SHBA dhe Irani mbajtën bisedime indirekte për dy muaj, duke nisur në prill, me një raund të gjashtë planifikuar para sulmeve izraelite që vranë dhjetëra komandantë të lartë ushtarakë dhe shkencëtarë bërthamorë iranianë një zhvillim që tronditi regjimin islamik dhe thelloi mosbesimin ndaj SHBA-ve. Diplomatë iranianë kanë shprehur gatishmëri për rifillimin e bisedimeve me SHBA-të, por kërkojnë garanci që as Izraeli, as SHBA-të nuk do të sulmojnë gjatë negociatave.
Gjatë bisedimeve indirekte të këtij viti, SHBA dhe Irani kanë anashkaluar në masë të madhe fuqitë evropiane. Megjithatë, në Iran ka diskutime, edhe para luftës, nëse E3 duhet të rikthehen në bisedime për të ndihmuar në kufizimin e ashpërsisë së administratës Trump.
Derisa Trump ka deklaruar se nuk ka “nxitim” për të rifilluar bisedimet, duke thënë se objektet bërthamore iraniane janë shkatërruar dhe se është Teherani, jo SHBA-ja, ai që duhet të kthehet në tavolinë.
Megjithatë, IAEA ka paralajmëruar se Irani mund të rifillojë prodhimin e uraniumit të pasuruar “brenda disa muajve”. Irani nuk ka zbuluar vendndodhjen apo gjendjen e mbi 400 kilogramëve uraniumi të pasuruar në mënyrë të lartë, mjaftueshëm për disa armë bërthamore, duke ngjallur spekulime se materialet mund të jenë zhvendosur para sulmeve.
Teherani insiston se programi i tij bërthamor është vetëm për qëllime paqësore dhe ka premtuar të mos heqë dorë nga kapacitetet e pasurimit vendas, edhe pas konfliktit të fundit, pozicion ky që SHBA-të nuk e pranon.
Ministri i Jashtëm iranian Abbas Araghchi deklaroi të enjten në televizionin shtetëror se bisedimet e ardhshme me E3 janë vazhdim i negociatave të mëparshme dhe nuk tregojnë ndryshim qëndrimi.
“Bota duhet të dijë se pas luftës pozicioni i Iranit nuk ka ndryshuar dhe mbetet i fortë,” tha ai. “Pasurimi i uraniumit do të vazhdojë dhe ne nuk do të bëjmë kompromis mbi të drejtat e popullit iranian.”
