Nga Thoma Gëllçi
Kur Estonia u godit nga sulmet masive kibernetike të vitit 2007, vendi u përball me një nga krizat më serioze të historisë së tij moderne. Institucionet shtetërore, bankat, mediat dhe një pjesë e rëndësishme e infrastrukturës dixhitale u vunë nën presion nga sulme të koordinuara që synonin paralizimin e shërbimeve publike. Për një shtet që kishte investuar fort në teknologji dhe në administratën elektronike, kjo ishte një sfidë që prekte drejtpërdrejt sigurinë kombëtare.
Në teori politike dhe administrative, kur një shtet përballet me një krizë të tillë, reagimi më i zakonshëm është centralizimi. Qeveritë priren të marrin më shumë kontroll, të kufizojnë aktorët e jashtëm dhe të përqendrojnë kompetencat në duart e institucioneve shtetërore. Shumë ekspertë prisnin që Estonia të ndiqte pikërisht këtë rrugë: të zvogëlonte rolin e kompanive private, të krijonte struktura të mbyllura shtetërore dhe të ndërtonte një sistem teknologjik të kontrolluar pothuajse tërësisht nga administrata publike.
Por Estonia bëri të kundërtën.
Në vend që të shtetëzonte teknologjinë, ajo e hapi më shumë atë. Në vend që të përjashtonte sektorin privat, e afroi atë me shtetin. Në vend që të përqendronte gjithçka në një strukturë të vetme, ndërtoi sisteme të decentralizuara dhe standarde të hapura.
Sot, pothuajse dy dekada më vonë, Estonia konsiderohet një nga historitë më të suksesshme të transformimit dixhital në botë.
Ky shembull merr rëndësi të veçantë në Shqipëri pas vendimit të qeverisë për krijimin e kompanisë publike “Albanian Digital Solutions” (ADS). Sipas modelit të shpallur nga kryeministri Edi Rama, AKSHI do të vazhdojë të ketë rolin e drejtimit, rregullimit dhe monitorimit të cilësisë, ndërsa ADS do të marrë përsipër zhvillimin dhe mirëmbajtjen e sistemeve të administratës publike.
Kjo do të thotë se shteti shqiptar nuk po kufizohet më në hartimin e politikave, standardeve dhe kontrollit të cilësisë. Ai po hyn drejtpërdrejt në tregun e zhvillimit të softuerëve si prodhues.
Pikërisht këtu lind pyetja kryesore: pse pothuajse asnjë nga vendet më të zhvilluara të botës nuk e ka zgjedhur këtë model?
Në Shtetet e Bashkuara ekzistojnë struktura si US Digital Service dhe 18F. Në Britaninë e Madhe vepron Government Digital Service. Në Gjermani, Holandë dhe vendet nordike funksionojnë institucione të ngjashme. Të gjitha këto organizma kanë staf të specializuar, përcaktojnë standardet teknike, projektojnë arkitekturën e sistemeve dhe monitorojnë zbatimin e kontratave.
Por asnjë prej tyre nuk është shndërruar në një kompani shtetërore që zhvillon shumicën e sistemeve informatike të qeverisë.
Arsyeja është e thjeshtë. Teknologjia nuk është një sektor që funksionon mirë me logjikën tradicionale të ndërmarrjeve publike. Inovacioni lind nga konkurrenca. Ai ushqehet nga lëvizja e vazhdueshme e ideve, talenteve dhe investimeve.
Nëse shteti bëhet prodhuesi kryesor i teknologjisë, ai fillon të konkurrojë me vetë tregun që duhet të zhvillojë.
Një tjetër arsye lidhet me tregun e punës. Sot një programues apo arkitekt softuerësh në Tiranë nuk konkurron vetëm me kompanitë shqiptare. Ai konkurron dhe rekrutohet nga kompani në Londër, Amsterdam, Berlin, Stokholm apo Kaliforni. Puna në distancë dhe globalizimi i tregut të teknologjisë kanë krijuar një treg pune praktikisht ndërkombëtar.
Kjo do të thotë se ADS nuk do të konkurrojë vetëm me kompanitë vendase për të tërhequr ekspertët më të mirë. Ajo do të konkurrojë me gjithë tregun global të teknologjisë.
Pyetja është nëse një kompani publike mund të ofrojë të njëjtën fleksibilitet, të njëjtat paga dhe të njëjtat mundësi zhvillimi profesional që ofron ky treg ndërkombëtar. Nëse nuk mundet, rrezikon të mbetet pa talentet që i nevojiten. Nëse mundet, atëherë lind një pyetje tjetër: përse shteti duhet të hyjë në konkurrencë të drejtpërdrejtë me sektorin privat në një treg ku tashmë ekzistojnë kompani dhe profesionistë të specializuar?
Po aq i rëndësishëm është edhe ndikimi në ekonominë dixhitale shqiptare. Gjatë viteve të fundit është krijuar një industri teknologjike që punëson mijëra të rinj dhe eksporton shërbime në tregjet europiane dhe amerikane. Shteti është një nga klientët më të mëdhenj potencialë të kësaj industrie.
Nëse projektet strategjike kalojnë gradualisht tek ADS, një pjesë e konsiderueshme e tregut largohet nga konkurrenca dhe përqendrohet në një kompani publike. Kjo mund të kufizojë investimet private, të dobësojë sipërmarrjen dhe të ngadalësojë zhvillimin e sektorit.
Nga pikëpamja institucionale, krijimi i ADS ngre gjithashtu pyetje të rëndësishme. Në demokracitë moderne ekziston një tendencë e vazhdueshme për të ndarë funksionet dhe për të shmangur përqendrimin e kompetencave. Kur një institucion përcakton rregullat dhe një tjetër zbaton ato rregulla, krijohet një ekuilibër më i shëndetshëm.
Në rastin shqiptar, AKSHI do të mbetet teorikisht rregullatori, ndërsa ADS do të bëhet zbatuesi kryesor. Megjithatë, të dyja strukturat do të jenë pjesë e të njëjtit ekosistem shtetëror. Kjo krijon një model shumë të ndryshëm nga ai që përdoret zakonisht në vendet ku shteti përcakton standardet dhe tregu konkurron për zbatimin e tyre.
Në këtë pikë vlen të shtrohet edhe një pyetje paksa ironike. Nëse logjika është se shteti duhet të prodhojë vetë atë që i nevojitet, atëherë pse të ndalemi vetëm tek teknologjia? Për të ndërtuar shkolla dhe spitale mund të krijohen ndërmarrje shtetërore ndërtimi. Për të furnizuar sistemin shëndetësor mund të krijohen fabrika shtetërore ilaçesh. Për të ndërtuar autostrada mund të krijohen kompani shtetërore asfaltimi. Për të prodhuar pajisje mjekësore mund të krijohen uzina shtetërore. Në teori, kjo logjikë mund të shtrihet në çdo sektor.
Por pothuajse askund në botën demokratike nuk ndiqet një model i tillë. Arsyeja është se shteti konsiderohet më efikas kur organizon tregun, vendos standarde dhe kontrollon cilësinë, sesa kur përpiqet të bëhet vetë prodhuesi kryesor në çdo fushë.
Kjo na rikthen sërish tek Estonia. Pas sulmeve të vitit 2007, estonezët nuk zgjodhën rrugën e centralizimit. Ata nuk krijuan kompani shtetërore programimi. Nuk u përpoqën të zëvendësonin sektorin privat. Përkundrazi, ndërtuan një model që shmangte çdo varësi afatgjatë, qoftë nga kompanitë private, qoftë nga vetë shteti.
Platforma X-Road u ndërtua mbi standarde të hapura dhe mbi një arkitekturë të decentralizuar. Shumë komponentë u zhvilluan sipas filozofisë open source. Dokumentacioni teknik u bë i aksesueshëm dhe sistemet u projektuan në mënyrë që të mos mbeteshin peng i një furnizuesi të vetëm.
Rezultati ishte se, edhe kur një kompani zhvillonte një sistem, një kompani tjetër mund ta mirëmbante atë më vonë. Shteti mbetej pronar i standardeve dhe i arkitekturës, ndërsa konkurrenca mbetej e hapur.
Ky është ndoshta mësimi më i rëndësishëm që vjen nga Estonia. Problemi i varësisë nga kontraktorët privatë nuk zgjidhet duke krijuar një monopol shtetëror. Ai zgjidhet duke ndërtuar standarde të hapura, sisteme të dokumentuara dhe procese që lejojnë konkurrencën e vazhdueshme.
Debati mbi ADS ka të bëjë me mënyrën se si ndërtohet një shtet modern në epokën dixhitale. Përvoja e vendeve më të avancuara sugjeron se forca e shtetit nuk matet nga sa shumë kod shkruan vetë administrata publike. Ajo matet nga aftësia për të vendosur rregulla të qarta, për të garantuar konkurrencë dhe për të siguruar që askush , as një kompani private dhe as vetë shteti , të mos bëhet i pazëvendësueshëm.
Pikërisht aty do të gjendet përgjigjja nëse ADS do të jetë një hap përpara në modernizimin e administratës shqiptare apo një largim nga modelet që kanë prodhuar sukseset më të mëdha dixhitale në botë.
