Adem Demaçi, jo thjesht figurë e rezistencës, por kategori konceptuale e shtetformimit
Qëndresa e Adem Demaçit nuk ishte as spontane dhe as romantike. Ajo ishte rezultat i reflektimit politik dhe i një strategjie afatgjatë për ndërtimin e një subjekti moral kolektiv. Ndërhyrjet e tij në strukturën shoqërore, përfshirë kundërshtimin e dhunës tradicionale dhe të gjakmarrjes, nuk ishin akte periferike kulturore, por pjesë e një projekti më të gjerë: transformimi etik i shoqërisë si parakusht për ndërtimin e shtetit modern.
Nga Prof.dr Skender Asani
Proceset shtetformuese të Kosovës vazhdojnë të interpretohen në mënyrë të cunguar për aq kohë sa trajtohen kryesisht si produkte procedurale të së drejtës ndërkombëtare dhe si rezultate të menaxhimit të krizave rajonale nga aktorë të jashtëm. Një qasje e tillë, teknike dhe juridike, e redukton shtetin në objekt administrimi dhe e zhvendos vëmendjen nga burimi real i legjitimitetit të tij: rezistenca morale dhe politike që i parapriu institucionalizimit formal. Shtetësia e Kosovës nuk është derivat i dialogut, as funksion i ndërmjetësimit; ajo është rezultat i një procesi historik ku vullneti politik u artikulua në kushte represioni total dhe ku qëndrueshmëria morale u shndërrua në kapital politik.
Kosova nuk lindi si akt i papritur juridik. Ajo u ndërtua gradualisht në mendje, në qëndresë dhe në sakrificë, shumë kohë përpara se të merrte formë kushtetuese. Për këtë arsye, çdo tentativë për ta reduktuar shtetin në një konstrukt të përkohshëm gjeopolitik ose në produkt kompromisesh teknike përbën jo vetëm deformim historik, por edhe vetë-minim strategjik. Një shtet që pranon të ekzistojë vetëm si rezultat i proceseve të administruara nga jashtë, heq dorë nga roli i vet politik dhe pranon, shpesh në mënyrë të heshtur, një formë autokolonizimi institucional.
Në këtë kontekst, figura e Adem Demaçit merr kuptim që tejkalon dimensionin biografik. Ai nuk është thjesht figurë e rezistencës, por kategori konceptuale e shtetformimit. Në periudhën kur Kosova nuk kishte as institucione, as sovranitet dhe as mbrojtje ndërkombëtare, ideja e shtetit u mbajt gjallë përmes qëndrueshmërisë morale dhe artikulimit politik të individëve që refuzuan të përshtaten me rendin e padrejtë. Demaçi përfaqëson pikërisht këtë moment themelor: kohën kur morali i parapriu shtetit dhe kur sakrifica e pa kompromis prodhoi legjitimitet politik.
Njëzet e tetë vitet e burgimit politik nuk mund të interpretohen si heroizëm individual apo si kapitull martirizimi personal. Ato përbëjnë një investim etik afatgjatë në projektin e një shteti që ende nuk ekzistonte. Ky investim krijoi një rezervë morale, e cila i dha peshë kërkesës për vetëvendosje dhe e shndërroi atë nga aspiratë emocionale në pretendim politik të legjitimuar historikisht.Çdo ditë burgimi funksiononte si akt politik që sfidonte rendin kolonial dhe prodhonte një të vërtetë themelore: shtetet nuk lindin nga procedurat, por nga refuzimi për t’u nënshtruar padrejtësisë.
Qëndresa e Adem Demaçit nuk ishte as spontane dhe as romantike. Ajo ishte rezultat i reflektimit politik dhe i një strategjie afatgjatë për ndërtimin e një subjekti moral kolektiv. Ndërhyrjet e tij në strukturën shoqërore, përfshirë kundërshtimin e dhunës tradicionale dhe të gjakmarrjes, nuk ishin akte periferike kulturore, por pjesë e një projekti më të gjerë: transformimi etik i shoqërisë si parakusht për ndërtimin e shtetit modern. Pa këtë transformim, institucionet rrezikojnë të shndërrohen në mekanizma të riprodhimit të padrejtësisë, dhe jo në instrumente të drejtësisë.
Regjimi jugosllav e dënoi Demaçin jo për shkelje penale, por për artikulimin e hapur të së drejtës për vetëvendosje. Ky reagim disproporcional dëshmon se ideja e vetëvendosjes përbën kërcënim ekzistencial për çdo rend që mbështetet në mohimin e sovranitetit të tjetrit. Ky fakt përbën mësim historik: pushtetet që frikësohen nga vetëvendosja janë pushtete strukturalisht të përkohshme, sado të forta të duken në momentin e dominimit të tyre.
Evoluimi i mendimit të Demaçit drejt realizmit politik përfaqëson një fazë kyçe të pjekurisë së tij intelektuale. Përvoja e gjatë e burgimit e çliroi nga skemat ideologjike të ngurta dhe nga iluzioni se çështjet kombëtare zgjidhen përmes solidariteteve abstrakte. Ai e kuptoi se shtetet ndërtohen mbi interesa të artikuluara qartë, të mbështetura në vlera universale dhe të përkthyera në institucione funksionale. Ky realizëm politik, i ndërtuar mbi përvojë konkrete dhe jo mbi dogmë, e bëri vizionin e tij të qëndrueshëm, por edhe të papërshtatshëm për elitën e pasluftës, e cila zgjodhi pragmatizmin afatshkurtër dhe pushtetin pa etikë.
Roli i Adem Demaçit në fazën e formimit të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ishte moment kyç për ruajtjen e koherencës normative të procesit çlirimtar. Vendosja e tij në ballë si përfaqësues politik nuk ishte gjest simbolik, por domosdoshmëri morale për të lidhur luftën me vizionin politik të lirisë. Por, ky vizion disi pati shkëputje gjatë rrugëtimit, për shkak se mungonte emri që personifikonte këtë vizion. Mungonte emri i Demaçit në segmentet shtetndërtuese të Kosovës dhe kjo u reflektua në dimensionin etik të legjitimit të këtij shtendërtimi.
Në Kosovën e pasluftës, Demaçi zgjodhi të jetë mbi palët, dhe kjo sikur iu konvenoi elitave politike të cilat në heshtje refuzuan ta integrojnë në gjiun e vet këtë figure madhore të kombit. Kjo bëri që pushtetet e dala pas luftës i zhvilluan betejat politike pa pasur një autoritet moral si arbitër që do të luante rolin e një senati për çështje kruciale të ardhmërisë së Kosovës, siç ishte edhe raporti i pambyllur me Serbinë.
Megjithatë, Adem Demaçi pati një artikulim të qartë ndaj temave që i jepnin kuptim konstelacioneve gjeopolitike e diplomatike të Kosovës. Parasegjithash, ai e kuptonte aleancën me Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimin si marrëdhënie vlerore dhe reciproke, ku mbështetja e jashtme shoqërohej me përgjegjësi të brendshme për ndërtimin e institucioneve të pakapura dhe të besueshme.
Në perspektivë afatgjatë, rumbullaksimi i shtetësisë së Kosovës varet nga aftësia për të harmonizuar tri dimensione themelore: sovranitetin substancial që nuk negociohet, legjitimitetin etik si burim pushteti dhe orientimin strategjik perëndimor të bazuar në vlera demokratike. Çdo devijim nga ky ekuilibër nuk prodhon stabilitet, por e zgjat gjendjen e papërfunduar të shtetësisë.
Kosova sot nuk ndodhet përballë një dileme teorike, por përballë një prove historike. Ose rikthehet në kontinuitetin moral dhe politik që përfaqëson Adem Demaçi dhe rindërton shtetin mbi standard etik dhe vizion strategjik, ose mbetet entitet formal me sovranitet të zbrazët dhe legjitimitet të kushtëzuar. Adem Demaçi nuk është figurë për përvjetorë. Ai është kriter për pushtetin. Dhe pushteti që nuk e duron kriterin, e humb legjitimitetin dhe rrezikon vetë shtetin.
Procesi i shtetformimit të Kosovës nuk mund të lexohet as si episod procedural i së drejtës ndërkombëtare, as si produkt i menaxhimit të krizave diplomatike, pa u përballur me burimin e tij themelor: rezistencën morale që i parapriu shtetit dhe që i dha atij legjitimitet politik. Figura e Adem Demaçit përfaqëson pikërisht këtë burim, jo si kujtesë historike, por si standard normativ për mënyrën se si ndërtohet, ushtrohet dhe matet pushteti. Shkëputja e pasluftës nga ky kontinuitet moral ka prodhuar një shtet formal, por të brishtë në substancë, institucione funksionale në dukje, por të cenueshme në legjitimitet, dhe një sovranitet të negociuar më shumë sesa të afirmuar. Mesazhi politik është i qartë: pa rikthim te legjitimiteti etik si themel i autoritetit, pa sovranitet që konfirmohet e nuk relativizohet, dhe pa orientim perëndimor të bazuar në vlera e jo në pragmatizëm afatshkurtër, shtetësia e Kosovës rrezikon të mbetet proces i papërfunduar. Adem Demaçi nuk ofron nostalgji, por kriter. Dhe çdo shtet që refuzon kriterin moral mbi të cilin është ndërtuar, e vë në pikëpyetje jo vetëm pushtetin e vet, por edhe të ardhmen e tij historike.
Shkup, 12 janar 2026
