Nga ILIR ÇUMANI
Historia e Shqipërisë është e ngarkuar me ngjarje dhe data mjaft të rëndësishme që kanë shenjuar gjurmë të pashlyeshme, shumë prej të cilave kanë lënë plagë që nuk mbyllen lehtë. Ato janë prova të karakterit të një kombi dhe njëkohësisht pasqyra e mënyrës se si një komb zgjedh të kujtojë ose të harrojë veten.
Një nga këto data është 7 prilli 1939 — dita kur Shqipëria u pushtua nga Italia fashiste dhe kur mbi sovranitetin shqiptar ra një nga hijet më të rënda të historisë moderne.
Pushtimi nuk ishte vetëm një akt ushtarak, por një simbolikë nënshtrimi politik dhe moral. Në pak orë u godit jo vetëm territori, por edhe dinjiteti i shtetit shqiptar, i cili ishte ende i brishtë, i ri dhe në kërkim të konsolidimit të vet institucional. Për këtë arsye, 7 prilli nuk është vetëm një datë historike, por një provë e karakterit kombëtar.
Ajo që e rëndon edhe më shumë këtë datë nuk është vetëm zbarkimi i trupave italiane, por edhe episodi i mëpasshëm, kur një delegacion shqiptar në Romë i dorëzoi kurorën e Mbretërisë shqiptare mbretit të Italisë, Viktor Emanueli III. Ky akt përfaqëson një nga momentet më dramatike të komprometimit të elitës politike shqiptare të kohës.
Në atë delegacion bënin pjesë figura si Shefqet Vërlaci, Mustafa Kruja, Eqrem bej Vlora, Xhafer Ypi, Anton Harapi, Fejzi Alizoti, e të tjerë. Historia i njeh këta emra jo vetëm si individë, por si përfaqësues të një zgjedhjeje politike që mbetet edhe sot objekt debati të fortë historik dhe moral.
Ky episod nuk duhet parë vetëm si akt formal diplomatik, por mirëfilli si një akt simbolik i transferimit të sovranitetit — një gjest që në kujtesën kolektive mbetet i lidhur me idenë e dorëzimit të shtetit.
Megjithatë, drama e vërtetë nuk mbaron në vitin 1939, por në mënyrën se si një shoqëri përballet me të kaluarën e saj.
Pas vitit 1992, në Shqipëri nisi një proces i ndërlikuar rivlerësimi historik. Ky proces ishte i nevojshëm, sepse historiografia komuniste kishte qenë shpesh ideologjike dhe përjashtuese. Në shumë raste rivlerësimi u kthye në relativizim. Në vend që të ndërtohej një kulturë e ekuilibruar e kujtesës historike, shpesh u krijua një konfuzion i ri interpretimesh.
Kur emrat e figurave historike vendosen në rrugë, institucione apo shkolla, kjo nuk është thjesht një çështje nderimi personal, por një akt edukimi publik. Është një deklaratë mbi vlerat që një shoqëri zgjedh të transmetojë tek brezat e rinj, ngase kujtesa publike nuk është neutrale. Ajo është një zgjedhje morale.
Në këtë kuptim, pyetja nuk është vetëm historike, por edhe antropologjike, që lidhet me identitetin: çfarë zgjedhim të kujtojmë dhe pse?
Një shoqëri që nuk arrin të ndërtojë një raport të sinqertë me të kaluarën e saj rrezikon të jetojë në një gjendje të përhershme tensioni mes kujtesës dhe harresës, ngase krijon një paradoks të rrezikshëm: heronjtë relativizohen, ndërsa kompromiset historike justifikohen.
Kjo nuk do të thotë se historia duhet lexuar bardh e zi. Historia është komplekse. Figurave historike duhet t’u njihet edhe konteksti, edhe rrethanat, edhe kufizimet e kohës së tyre. Por po aq e vërtetë është se sovraniteti i një vendi nuk është një kategori relative, por themeli mbi të cilin ndërtohet dinjiteti i një kombi.
Prandaj 7 prilli nuk është vetëm një datë përkujtimore, por edhe një test ndërgjegjeje.
Është një pyetje që i bëhet çdo brezi: si do ta lexojmë historinë tonë — si një barrë për ta fshehur apo si një mësim për ta kuptuar?
Një komb nuk dobësohet kur përballet me të vërtetat e tij, por vetëm kur pushon së kërkuari të vërtetën.
Tiranë, e martë – 7 prill 2026
