“Je në rregull… veç mos shiko poshtë.”
Fjalët e kapitenit më tingëllojnë si paralajmërim dhe ftesë njëkohësisht, teksa më shtrin dorën për të hipur në barkën me dysheme qelqi. Nën këmbët e mia, deti i kaltër i gjirit të Kartaromanës ndrit si një pasqyrë e gjallë dhe vetëm një panel i tejdukshëm më ndan nga thellësitë që fshehin një sekret dy mijëvjeçar.
Në këtë cep të bukur të Iskias, aty ku pushuesit marrin rreze dielli pa e ditur çfarë ndodhet nën ta, nis udhëtimi im drejt së kaluarës. Nën dallgët që ledhatojnë shkëmbinjtë, gjendet Aenaria një qytet romak i zhdukur nga historia pas një katastrofe vullkanike dhe i zbuluar rishtazi nga pasioni dhe këmbëngulja e vendasve.
Kështu më thotë kapiteni teksa më jep dorën për të hipur në barkën me dysheme xhami. Nën këmbët e mia ndritin valët e gjirit të Kartaromanës. Vetëm një panel qelqi më ndan nga deti.
Pas vetëm 10 minutash udhëtim mbi ujë, mbërrijmë në një rrjet bojash që shënojnë rrënojat e qytetit të fundosur. Nën ujërat ngjyrë smeraldi dhe mes fushave të barërave detare që lëkunden lehtë, dalloj fillimisht një grumbull gurësh. Më pas, shfaqet një strukturë drejtkëndëshe, e rrethuar me dërrasa druri kalata e dikurshme e një qyteti të lashtë. I ruajtur për shekuj nën baltën dhe hiin vullkanik, ky port romak është rikthyer sërish në dritë.
Jam në ishullin italian të Iskias, ku rreth vitit 180 pas Krishtit besohet se një shpërthim i fuqishëm i vullkanit Cretaio zhyt në det portin romak të Aenarias një vendbanim që për shekuj ekzistonte vetëm në mite dhe pak shënime të lashta.
Një qytet mes legjendës dhe realitetit
Ndryshe nga shpërthimi famëkeq i Vezuviusit në vitin 79 pas Krishtit, për të cilin kemi dëshmi të gjalla nga Plini i Riu, për shkatërrimin e Aenarias nuk ekzistojnë të dhëna të drejtpërdrejta. Gjetjet e para u shfaqën rastësisht në vitin 1972, kur dy zhytës amatorë zbuluan fragmente qeramike dhe dy shufra plumbi pranë bregut lindor të Iskias. Por kërkimet që pasuan, të udhëhequra nga prifti Don Pietro Monti dhe arkeologu Giorgio Buchner, nuk dhanë rezultate.
Gjatë katër dekadave që pasuan, gjithçka mbeti pezull, deri në vitin 2011, kur një grup vendasish pasionantë, të udhëhequr nga detari Giulio Lauro dhe bashkëpunëtorët e tij, rifilluan gërmimet nënujore. Ajo që gjetën ishte mahnitëse: një port i gjerë romak i ruajtur 2 metra nën shtresat vullkanike të gjirit, së bashku me monedha, amfora, mozaikë, vila buzëdetare dhe madje edhe mbetje të një anijeje.
“Aenaria ekzistonte,” thotë arkeologia Alessandra Benini. “Dhe ajo që zbuluam përmbysi të gjithë atë që mendonim për praninë romake në Iskia.”
Rishkrimi i historisë së Iskias
Prej kohësh, Iskia njihej si një ishull me rrënjë greke kolonia e parë helene në gadishullin italian, e themeluar rreth vitit 750 para Krishtit. Grekët e quanin Pithecusae dhe shfrytëzonin burimet termale për të ndërtuar banjat e para. Kur romakët e pushtuan në vitin 322 para Krishtit, e riemëruan Aenaria, emër që haset në burime si Plini i Vjetër apo Straboni.
Por mungesa e gjetjeve arkeologjike kishte krijuar bindjen se romakët nuk kishin ndërtuar asgjë të qëndrueshme në ishull, ndoshta për shkak të aktivitetit të fortë vullkanik. Zbulimi nënujore ndryshoi gjithçka.
“Ne kërkonim në vendin e gabuar,” pohon Lauro. “Qyteti nuk ishte në tokë, por nën det.”
Një muze nën ujë
Sot, vizitorët mund të bëjnë udhëtime me varka me dysheme qelqi, të zhyten me maskë ose të marrin pjesë në zhytje profesionale për të parë nga afër rrënojat e Aenarias. Në qendrën kulturore Marina di Sant’Anna, që shërben edhe si muze, vizitorët nisen me një video 3D dhe shikojnë artefakte origjinale të ekspozuara nën dysheme xhami.
Tullat me motive “opus spicatum”, amforat, llambat e vajgurit dhe sendet e përditshme, si krehëra druri apo gjilpëra për rrjeta peshkimi dëshmojnë se aty ka pasur jetë banimi përtej funksionit tregtar.
Dy vila buzë detit, me galeri në formë tuneli, alcova dhe gjurmë të banjove romake, janë vetëm fillimi. “Këto janë dëshmi të jetës së përditshme të njerëzve që dikur jetonin këtu,” thotë guida vendase Marianna Polverino.
Aenaria si qendër tregtare dhe ushtarake
Datimet me karbon të drurëve të portit i vendosin ndërtimet ndërmjet viteve 75 para Krishtit dhe 30 pas Krishtit. Në vitin 2020 u zbulua edhe një anije me pajisje ushtarake, përfshirë një kunj spirance në formën e një koke mjellme tipike për anijet ushtarake romake si dhe plumba plumbi për slinga. Amforat e gjetura vijnë nga 12 rajone të Mesdheut, nga Kampania e deri në Levant, ndërsa analizat e plumbit tregojnë origjinë nga Spanja.
Benini është e bindur se përveç portit, ka ekzistuar edhe një qytet pranë tij. “Kemi zbuluar qindra pllaka mozaiku, tjegulla, suva të dekoruara… Jo gjithçka lidhet me tregtinë apo marinën. Ka qenë një zonë e banuar.”
Çfarë pritet më tej?
Ekipi shpreson që në verën e këtij viti të fillojë përdorimin e teknologjive si Lidar dhe Georadar për të zbuluar themelet e qytetit të banuar. Por sfida mbetet financimi.
“Na nevojiten më shumë investitorë,” pohon Benini. “Çdo gjë që kemi bërë deri tani ka qenë me burime të kufizuara dhe shumë përkushtim.”
Për Beninin dhe ekipin e saj, Aenaria nuk është thjesht një zbulim arkeologjik është rishkrim i historisë së Iskias. “Ashtu si Pompeja nuk njihej para gërmimeve të shekullit XVIII, edhe Aenaria ishte harruar. Por ekzistonte. Dhe tani ka dalë në dritë.”
“Ata hoqën dorë nga kërkimet në gjirin e Kartaromanës,” përfundon Lauro. “Ne nuk hoqëm dorë. Dhe gjetëm atë që kërkonim.”
