Nga Ben Andoni
Si kurrë më parë, java e fundit e shtatorit dhe ditët e para të tetorit, janë pjesë e një mega-aktiviteti ndërkombëtar kulturor. Ministria e Kulturës dhe Bashkia e Tiranës kanë administruar të gjithë hapësirën e metropolit shqiptar dhe mundësitë duke ndihur direkt me pjesëmarrje por edhe me ndihmë financiare disa aktivitete njëherësh. Letërsia, drama, lexime, koncerte, filma, performanca janë aktivitetet, që kanë nisur prej datës 26 e do vazhdojnë deri më 2 tetor, fillimisht nga Shoqata Kulturore “Poeteka” që me mbështetjen e Bashkisë së Tiranës dhe Rrjetin Evropian për letërsi dhe libra “Traduki”, në bashkëpunim me Pavijonin e Serpentine “Reja” ka realizuar Festivalin e Letërsisë dhe Performancës, titulluar “DadaEast/Dada-Days”.
Ndërkohë që dy ditët e fundit të shtatorit emra shumë të njohur të letërsisë shqipe, përkthyes e personazhe të ekranit shqiptar, kanë lexuar bashkë me të rinjtë në aktivitetin “Tirana lexon”. Aktiviteti i ideuar dhe organizuar nga IDMC (Instituti për Demokraci, Media & Kulturë), ka pasur mbështetjen e Ministrisë së Kulturës, që duhet thënë se ka qenë kupola e gjithë këtij mega-aktiviteti bashkë me Bashkinë, kurse titullarët e tyre Kumbaro dhe Veliaj kanë qenë të kudondodhur.
Po ashtu, për të gjithë javën, deri sa të ulë siparin më 2 tetor në Teatrin Kombëtar dhe atë Eksperimental, zhvillohet aktiviteti “Unë jam Ballkan” prej Ema Andreas, që ka mbledhur në një lexim skenik plot njëmbëdhjetë drama, të përkthyer në gjuhën shqipe të dramaturgëve nga Ballkani. Kjo iniciativë e Andreas duhet konsideruar si takim i dramës bashkëkohore dhe është një risi për të njohur më shumë shkrimin dramatik të rajonit të Ballkanit.
Kurrë ndonjëherë ballkanasit nuk do jenë në mjedisin e përbashkët kulturor të tyre si në Shqipëri: Pjesëmarrësit janë përveçse nga Shqipëria dhe Kosova, edhe nga Bosnjë Hercegovina, Maqedonia, Sllovenia, Kroacia, Mali i Zi, Rumania, Bullgaria dhe Greqia.
“Dadaistët shqiptarë”
Prej 5 shkurtit të këtij viti e gjithë bota është përfshirë në kremtimet e njëqindvjetorit të Dada-së, lëvizjes më të rëndësishme artistike të konsideruar në zhvillimin e arteve, filozofisë si edhe politikës. Jo vetëm në vendin ku u themelua, Zyrih e jo vetëm në pikat ku u përhap me shpejtësi marramendëse si Paris, Berlin apo Nju Jork…Në javën e fundit të shtatorit edhe Tirana është bërë Dada. Festivali Ndërkombëtar i Letërsisë Poeteka ia kushtoi edicionin e dhjetë të saj kësaj lëvizjeje që i dha formë të re artit dhe mendimit artistik në Ditët kushtuar Dadaizmit dhe gjurmëve të saj të forta në Evropën Lindore e Juglindore.
“Nuk ishte thjesht ideja e një bashkimi formal me qytete të tjerë evropiane, por për të bërë të dukshëm ndoshta edhe kontributin e qendrave më të vogla si Tirana “- pohoi organizatori poeti Leka, që kish të ftuar artistë nga Austria, Bosnje Hercegovina, Gjermania, Franca, Rumania, Zvicra, Mali i Zi, Holanda, Serbia, Sllovenia, Kroacia, Bullgaria, Maqedonia, Kosova, Italia, Greqia, si Jani Oswald, Ervina Halili, Zvonko Karanović, Demosteni Agrafiotis, Željko Barišić, Franko Bušić, Zunaza Finger-përkthyese nga gjuha shqipe edhe gjuhët sllave në gjermanisht, Patrick Dubost autor i tridhjetë librave dhe dy albumeve, Dorian Steinhoff, performues i poezisë slam, libri i të cilit “Drita e flakës në fytyrat tona” erdhi në shqip në botimet “Poeteka” përkthyer nga Sokol Mici. Dada nuk resht së habituri as tani pas 100 vitesh. Përfaqësuesi maqedon solli një risi me anë të paraqitjes së peshkopit ortodoks nga Maqedonia Metodij Zlatanov. Përgjatë një jave Poeteka performoi në sheshe, kafene, klube, pikëtakime në Tiranë me diskutime, performanca, ekspozita, simpoziume, lexime të hapura, video-poezi apo poezi zanore si edhe promovime librash por edhe dhe një edicion special i revistës “Poeteka”.
Pak histori
Më 14 korrik të vitit 1916 ( fiks njëqind vjet e një javë) poeti Hugo Ball shpalli manifestin e një lëvizjeje të re. Emri i saj: Dada. Synimi: ” Të çlirohemi nga gjithçka që bie erë gazetarie, krimbash, gjithçka të mirë dhe të drejtë, bllokuese, moralizuese, evropianizuese dhe e përnderuar…”. Ky synim mund të arrihej thjesht duke thënë: “Dada”. Ball dhe disa miq artistë mërgimtarë takoheshin në Cabaret Voltaire, një klub në Zyrih, themeluar nga Ball dhe bashkëshortja e tij e ardhshme Emmy Hennings. Përveç banorëve të Zyrihut, jo shumë e dinë se lëvizja artistike Dada është themeluar në zemër të Qytetit të Vjetër të Zyrihut. Grupi u krijua në Spiegelgasse 1, në lagjen “Niederdörfli” . Këtu, në legjendaren Cabaret Voltaire – e hapur edhe njëherë për publikun këtë vit – mori jetë një lëvizje ironike e zëshme dhe e larmishme, e cila nga baza e saj në Zyrih doli të pushtonte botën. Figura kryesore të lëvizjes përfshinin Hugo Ball, Emmy Hennings, Hans Arp, Raoul Hausmann, Hannah Höch, Johannes Baader, Tristan Tzara, Francis Picabia, Richard Huelsenbeck, George Grosz, John Heartfield, Marcel Duchamp, Beatrice Wood, Kurt Schwitters, Hans Richter, Max Ernst, e të tjerë. Performancat dadaiste ofronin shpërthim poezie, muzike dhe teatri politik – poezitë të prera me fjalë pakuptim, muzikë e çliruar nga melodia dhe deklarata në të cilat mesazhet kanibalizoheshin nga absurditeti i gjuhës. Pra nëse Dada ishte në zemër, një protestë kundër qytetërimit Europian të vendosur mbi luftën, gjithashtu lajmëroi veten si një anti-art.
“Tirana lexon”
Në të njëjtën kohe me të, kur POETEKA po mbyllte programin e saj, në një tjetër ceremoni kryetari i Bashkisë Tiranë, Erion Veliaj dhe Jonila Godole, drejtuese e IDMC-së iniciuan aktivitetin “Tirana lexon”. Erion Veliaj, kryetari i Bashkisë Tiranë, tha se gradualisht do të hapen të gjitha bibliotekat e lagjeve. “Pas hapjes së disa bibliotekave, po rikonstruktojmë ndërkohë shumë të tjera. Këtë muaj hapim edhe Bibliotekën e Pezës, sepse libri ndryshon jetën e gjithsecilit”. Dhe, në fund Veliaj, bëri ritualin e tij, si të gjithë të pranishmit. Libri i tij i zgjedhur për lexim ishte “Kronikë në gur” nga Ismail Kadare.
Pak orë më vonë Ylljet Aliçka, Vera Bekteshi kanë diskutuar për letërsinë si vend kujtese, kurse në një takim tjetër letrar, organizuar me Departamentin e Letërsisë në UT, janë lexuar pjesë nga vepra e Trebeshinës. Në mbyllje të këtij aktiviteti, në Bibliotekën Kombëtare, do të marrin pjesë përkthyes të njohur, si: Edmond Tupja, Rudi Erebara, Diana Kastrati.
Ema Andrea me “Unë jam Ballkan”
“Unë jam Ballkan” prej Ema Andreas ka mbledhur në një lexim skenik plot njëmbëdhjetë drama, të përkthyer në gjuhën shqipe të dramaturgëve nga Ballkani. Madje, ka arritur të ftojë disa syresh por edhe t’i botojë të gjithë dramat. Kjo iniciativë e Andreas duhet konsideruar si takim i dramës bashkëkohore dhe është një risi për të njohur më shumë shkrimin dramatik të rajonit të Ballkanit. Aktiviteti i saj vazhdon deri të dielën dhe në të janë përfshirë shumë e shumë aktorë të Teatrit Kombëtar, por edhe aktorë të tjerë. Dramat janë respektivisht “Mihaela, tigresha e qytetit tonë” nga Gianina Cărbunariu; “Një zjarrfikës në oborrin e teatrit” nga Stefan Çapaliku; “ Një shfaqje teatri me 4 aktorë, me disa derra, me disa lopë, me disa kuaj, me një kryeministër, me një milka e me disa inspektorë vendas e ndërkombëtarë” nga Jeton Neziraj; “5 djelmoshat si…” nga Simona Semenič; “Jeta s’luan vendit, jeta vazhdon” nga Filip Vujosevič; “Burka e Medeas” nga Andrea Flurakis; “Fasule” nga Elin Rahnev; “Lasicet” nga Bojana Mijovič; “Gërricje apo si u vetëvra gjyshja ime” nga Tanja Šlijivar; “Demoni nga Debar- Maal” nga Goran Stefanovski; “Gruaja bombë” nga Ivana Sajko.
