Nga Bjorn Runa
Teksa dëgjon prej thuajse një jave këngën e muzikantit italian me origjinë shqiptare, Ermal Meta, “Stella Stellina” të luajtur thuajse kudo në Tiranë, është gati-gati e pamundur të mos mendosh për këtë aftësi të veçantë që duket se kemi krijuar për të duartrokitur gjestet politike, pa prekur për asnjë moment politikën brenda tyre.
Për këdo që ndoshta nuk ka dëgjuar për të – edhe pse duket të jetë e pamundur – subjekti i këngës Aë shumëdiskutuar flet për fëmijët viktima të gjenocidit që vazhdon ende në Gaza. Është një imazh i fuqishëm për t’u sjellë në një skenë mainstream si ajo e Sanremo-s dhe për këtë, meriton natyrisht që të duartrokitet.
Nga ana tjetër, kënga ka mjaft elemente që, personalisht, më duken shqetësuese. Për të qenë i sinqertë, “Stella Stellin” është një këngë e bukur, ndoshta më shumë seç duhet. Ka një melodi dhe strukturë tejet të ëmbël, aq sa mund ta fishkëllesh me kënaqësi teksa kthehesh nga puna për në shtëpi, ose mund të vallëzosh me të gjatë një pasditeje të zakonshme. Dhe ndoshta pikërisht ky është problemi. Është një këngë shumë e bukur, por genocidi, vrasja e fëmijëve dhe bombardimet e civilëve nuk janë aspak harmonike. Nxjerrja e trupave të fëmijëve nga rrënojat e shtëpive nuk është diçka lirike. Dilema, nëse është etike të estetizosh tragjedi të këtyre përmasave, nuk është e re në botën e artit dhe të muzikës. Në fakt, ajo të kujton një tjetër debat: atë rreth filmit të njohur, “Lista e Shindlerit”, të Steven Spielberg, që është ndoshta një nga filmat më të lavdëruar dhe më të kritikuar njëkohësisht rreth Holokaustit. A është etike dhe e drejtë moralisht të përdorësh konvencionet e industrisë (në rastin e “Shindlerit” ato të kinemasë dhe Hollyëood-it dhe në rastin e “Stella Stellina” ato të industrisë muzikore) – mekanizma të krijuara për të ngushëlluar apo kënaqur emocionalisht – kur krijon një vepër artistike rreth një genocidi që ka ndodhur dhe në rastin e Gazës vazhdon të ndodhë para syve tanë? Në rastin e “Shindlerit,” regjisori gjerman Michael Haneke shprehej se, zgjedhje të tilla formale, rrezikojnë ta shndërrojnë një katastrofë historike në diçka të kapërdishme dhe të konsumueshme për shumicën e njerëzve. Shikuesi, pasi ka qarë dhe është emocionuar, del nga kinemaja i çliruar falë katarsisit që ka përjetuar për një orë e gjysmë apo dy në sallën e errët. Por, kur është fjala për katastrofa të tilla, nuk do duhej të flisnim kurrë për katarsis.
Megjithatë, kënga e Metës është në italisht, e performuar në një spektakël italian, dhe për rrjedhojë, ky debat nuk na përket ne. Shqetësimi im nuk është të gjykoj legjitimitetin artistic të saj. Ajo çfarë më intereson, në fakt, është se çfarë ndodh më pas, se si në momentin që kënga hyn në hapësirën shqiptare, i gjithë tensioni etik bie, ndërsa një tjetër mekanizëm hyn në veprim.
Ia vlen të kujtojmë këtu se si, deri edhe para pak ditësh, Gaza trajtohej si një subjekt radioaktiv në Shqipëri, veçanërisht në media. Deri pak kohë më parë, të flisje apo shkruaje hapur politikisht për të, rrezikoje të të ngjitnin etiketat e zakonshme “ekstremist”, “islamik”, “terrorist”, e hera-herës edhe të gjitha bashkë në një supë të pakuptueshme ofendimesh. Analistë nëpër panele televizive paralajmëronin se duhej bërë kujdes që të mos importohen konflikte të huaja në vendin tonë. Gjuha duhej të qe gjithmonë e kujdesshme dhe manaxheriale, ndonëse flitej për shkatërrim dhe vdekje në të atillë shkallë, që njerëzimi nuk i ka parë ndoshta qysh nga Lufta e Dytë Botërore. Por, sapo tragjedia u mbështoll me notat e një melodie të bukur dhe u përçua nga një figurë e njohur me origjinë shqiptare, e gjithë parehatia jonë rreth Gazas u zhduk. Befas, subjekti nuk është më i rrezikshëm. Madje, tani mund të flasim hapur për të.
Koordinatat e këngës ndryshuan plotësisht në momentin që ajo nisi të qarkullojë në organizmin e medias shqiptare, me fokusin e publikut që kaloi si pa kuptuar nga Gaza dhe subjekti i këngës, tek vetë Ermali dhe qetësia që na dha fakti se “një nga ne” u ngjit në një skenë të rëndësishme muzikore europiane për të kënduar një këngë, subjekt i të cilës është Gaza.
Pra, qendra e gravitetit ndryshoi.
Ajo çfarë mund të kishte provokuar një diskutim të parehatshëm rreth luftës dhe genocidit, gjeneroi një bisedë më të lehtë, rreth diçkaje që e njohim mirë: krenarisë kombëtare. Dhe kjo është ajo çka është vërtet shqetësuese. Të gjithë flasin për krenarinë kombëtare si diçka shumë e rëndësishme, duke u përqendruar tek pyetjet se a duhet të jemi krenarë, apo për çfarë duhet të jemi vërtetë krenarë, duke harruar rolin neutralizues të kësaj ndjesie. Krenaria kombëtare na lejon të përqafojmë anën estetike të gjësë, pa u përfshirë në implikime më të thella të saj. Thënë ndryshe, na ngroh atmosferën dhe na bën të ndihemi më të bashkuar, por njëkohësisht eleminon nevojën për t’u pozicionuar, duke funksionuar si një lloj tretësi, që gërryen gradualisht “dhëmbët” e artit dhe të kulturës, në mënyrë që ajo të mos ndërhyjë, ose të ndërhyjë sa më pak, në jetët tona të përditshme.
Kështu, fëmijët e vdekur në Gaza kthehen në simbole universale të vuajtjes, sigurisht tragjike, por mbeten të shkëputur nga struktura dhe përgjegjësia. Kënga, në momentin që hyn në skenën kulturore dhe mediatike shqiptare, kalon nga terreni i politikës tek ai i ndjesisë humanitare. Pra, ti ndjehesh i prekur, por nuk të duhet të përfshihesh realisht në atë që ndodh. Nuk ke pse mendon se përse shteti yt furnzion me naftë makinerinë e luftës që vret fëmijët në gaza; nuk ke pse shqetësohesh – madje je krenar – që kryeministri yt është pjesë e të ashtuquajturit plan paqeje për Palestinën, ku vetë palestinezët nuk janë të përfaqësuar; nuk ke pse mendon që vendi yt do të luajë rolin e një kolonizatori të pjesshëm në Gaza, nën pretekstin e vendosjes së rendit (rend, gjithnjë i imponuar së jashtmi dhe pa inputin e vendasve).
Sot censura është e panevojshme në Shqipëri, madje do të kishte efekt të kundërt edhe nëse do aplikohej. Transformimi ndodh përmes përkrahjes dhe përsëritjes; përmes kësaj urie tonën të pangopur, për ta shndërruar çdo moment kulturor botëror në konfirmim të vlerës sonë kombëtare. Por, pikërisht duke i kremtuar këto momente, ne i zhveshim ato nga çdo pyetje apo kritikë ndaj pushtetit dhe përgjegjësisë. I zhveshim praktikisht nga rreziku, duke fshirë lidhjen që ekziston mes fëmijëve të vdekur në Gaza dhe makinerisë që i vret ata. Dhe boshllëkun e krijuar e mbushim me krenari kombëtare.
Por, një shoqëri që e përkthen vazhdimisht artin politik në histori për veten e saj, e humbet gradualisht aftësinë për ta parë artin si përballje. Na vjen keq në distancë, por nuk guxojmë të flasim për strukturat që e prodhojnë vuajtjen. Fëmijët në Gaza mbeten të vdekur, lufta vazhdon, “një i yni” këndon dhe ne ndihemi krenarë. Kaq.
