Nga Thoma Gëllçi
Vendimi i fundit i Gjykatës Kushtetuese të Kosovës për të pezulluar dekretin e presidentes Vjosa Osmani për shpërndarjen e Kuvendit nuk është thjesht një akt juridik që rregullon një konflikt institucional. Ai është, në thelb, një moment i rëndësishëm për demokracinë kosovare. Një moment që i kujton politikës se shteti nuk është pronë e askujt dhe se Kushtetuta nuk është një tekst që interpretohet sipas nevojave të momentit politik. Mbi të gjitha, ky vendim është një shans. Një shans që Gjykata Kushtetuese i ka dhënë politikës kosovare për të reflektuar, për të ulur tonet dhe për të gjetur një zgjidhje politike për krizën.
Në çdo demokraci të re, krizat institucionale janë pothuajse të pashmangshme. Ato ndodhin kur institucionet përplasen me njëra-tjetrën, kur interpretimet politike përplasen me interpretimet juridike, ose kur ambiciet politike tejkalojnë kufijtë e përcaktuar nga Kushtetuta. Por mënyra se si këto kriza zgjidhen është ajo që përcakton nëse një shtet po konsolidon demokracinë e tij apo po e dobëson atë.
Në këtë rast, Gjykata Kushtetuese zgjodhi të veprojë siç pritet nga një institucion i tillë: me maturi, me qartësi dhe me respekt për tekstin kushtetues. Pezullimi i dekretit presidencial nuk ishte një gjest politik, por një rikthim i debatit në kornizat e Kushtetutës. Me këtë vendim, gjykata nuk po mbronte një palë politike kundër një tjetre. Ajo po mbronte rregullin themelor të demokracisë kushtetuese: se pushteti nuk mund të ushtrohet pa kufij.
Në këtë kuptim, vendimi ishte një sinjal i qartë për të gjithë klasën politike kosovare. Sinjali ishte i thjeshtë: institucionet kanë kufij dhe askush nuk është mbi Kushtetutën. Presidenti, qeveria, parlamenti , të gjithë veprojnë brenda një sistemi të balancuar pushtetesh, ku çdo kompetencë është e përcaktuar dhe çdo ndërhyrje duhet të mbështetet në bazë ligjore.
Kushtetuta e Kosovës është shumë e qartë për rastet kur presidenti mund të shpërndajë Kuvendin. Ajo nuk lë hapësirë për interpretime të gjera apo për kreativitet politik. Janë disa raste të përcaktuara shprehimisht: nëse presidenti nuk zgjidhet brenda 60 ditëve nga dita e fillimit te procedurave , nëse dy të tretat e deputetëve votojnë për shpërndarjen e Kuvendit, nëse presidenti nuk zgjidhet gjate tre votimeve ne parlament, ose në rastin kur qeveria rrëzohet me votë mosbesimi dhe nuk krijohet një shumicë e re qeverisëse.
Asnjë nga këto kushte nuk ishte përmbushur në momentin kur u shpall dekreti presidencial për shpërndarjen e Kuvendit.
Kjo është pikërisht arsyeja pse Gjykata Kushtetuese ndërhyri. Në një demokraci kushtetuese, gjykata kushtetuese është mekanizmi i fundit që siguron që rregullat të respektohen. Kur politika tenton të zgjerojë kompetencat e saj përtej kufijve të përcaktuar, gjykata është institucioni që rikthen ekuilibrin.
Ky parim nuk është një formalizëm juridik pa rëndësi praktike. Përkundrazi, ai është themeli mbi të cilin ndërtohet demokracia moderne. Nëse institucionet do të mund të interpretonin kompetencat e tyre sipas interesit politik të momentit, sistemi kushtetues do të humbiste kuptimin.
Pikërisht për këtë arsye, Kushtetuta e Kosovës ka vendosur kufij të qartë për një nga veprimet më të fuqishme që mund të ndërmarrë një president: shpërndarjen e Kuvendit. Shpërndarja e parlamentit nuk është një akt rutinë. Është një ndërhyrje e fortë në funksionimin e demokracisë parlamentare, sepse ndërpret mandatin e përfaqësuesve të zgjedhur nga qytetarët dhe e kthen vendin në zgjedhje.
Prandaj Kushtetuta e ka mbrojtur këtë kompetencë me kushte të rrepta. Ideja është e thjeshtë: zgjedhjet e parakohshme duhet të jenë zgjidhja e fundit, jo instrument politik për të zgjidhur tensionet e përditshme mes institucioneve.
Por vendimi i Gjykatës Kushtetuese nuk duhet parë vetëm në dimensionin juridik. Në fakt, rëndësia e tij më e madhe është politike. Duke pezulluar dekretin presidencial, gjykata nuk e zgjidhi krizën politike, por krijoi hapësirën që ajo të zgjidhet politikisht.
Ky është shansi i vërtetë që Gjykata Kushtetuese i ka dhënë politikës kosovare.
Në vend që vendi të hyjë menjëherë në një cikël të ri zgjedhor, partitë politike kanë tani kohë për të reflektuar dhe për të negociuar. Ky është një moment i rrallë në jetën politike të një vendi: një moment kur një institucion juridik ndalon përshkallëzimin e krizës dhe i jep politikës mundësinë të gjejë një zgjidhje.
Por ky shans nuk është i pafund. Historia politike në Ballkan na ka mësuar se momentet e reflektimit shpesh humbasin mes kalkulimeve të ngushta partiake. Politikanët shpesh preferojnë konfliktin e kontrolluar dhe mobilizimin elektoral në vend të kompromisit.
Megjithatë, në këtë rast përgjegjësia është e qartë.
Pesha kryesore bie mbi qeverinë dhe mbi kryeministrin Albin Kurti. Si lider i forcës më të madhe politike në vend, ai ka jo vetëm fuqinë por edhe përgjegjësinë për të orientuar procesin politik drejt stabilitetit.
Lëvizja Vetëvendosje ka qenë për vite me radhë një forcë politike që ka sfiduar establishmentin politik në Kosovë. Ajo ka ndërtuar identitetin e saj mbi kritikën ndaj elitave të vjetra dhe mbi premtimin për një shtet më të drejtë dhe më transparent.
Por të jesh forcë opozitare dhe të jesh forcë qeverisëse janë dy role shumë të ndryshme.
Në opozitë, retorika e fortë dhe konfrontimi janë mjete politike efektive. Në qeverisje, megjithatë, shteti kërkon diçka tjetër: kompromis, maturi dhe aftësi për të ndërtuar konsensus.
Një parti mund të fitojë zgjedhjet me shumicë votash, por shteti nuk mund të qeveriset vetëm me logjikën e shumicës.
Kjo është arsyeja pse momenti aktual është kaq i rëndësishëm për Kosovën. Ai është një test për maturinë politike të qeverisë dhe për gatishmërinë e saj për të ndërtuar institucione që funksionojnë përtej cikleve elektorale.
Nëse Albin Kurti dëshiron të tregojë se Vetëvendosja është jo vetëm një makineri elektorale, por një forcë shtetformuese, ai duhet të bëjë një hap përtej logjikës së përplasjes politike.
Kjo do të thotë të hapë derën për kompromis. Jo kompromis të dobët apo formal, por kompromis real. Kompromis me opozitën, kompromis me institucionet dhe kompromis me vetë logjikën e shtetit kushtetues.
Një nga testet më të rëndësishme në këtë proces është çështja e zgjedhjes së presidentit. Në çdo sistem parlamentar, presidenti duhet të jetë një figurë që përfaqëson unitetin e vendit dhe jo vetëm shumicën parlamentare të momentit.
Një president konsensual me propozim te opozites nuk është shenjë dobësie politike. Përkundrazi, është shenjë pjekurie demokratike.
Në shumë demokraci evropiane, zgjedhja e presidentit është pikërisht momenti kur partitë politike tregojnë nëse janë të gatshme të mendojnë përtej interesave të tyre të ngushta.
Kosova ka nevojë për këtë lloj pjekurie politike.
Sepse shtetndërtimi nuk është një proces që realizohet përmes fitoreve elektorale. Shtetndërtimi është një proces shumë më i ndërlikuar. Ai kërkon institucione të forta, respekt për rregullat dhe një kulturë politike që vendos interesin publik mbi interesin partiak.
Në thelb, shtetndërtimi është arti i përdorimit të pushtetit me kufizime.
Një qeveri që përpiqet të marrë sa më shumë pushtet mund të duket e fortë në afat të shkurtër. Por në afat të gjatë, një sistem i tillë bëhet i brishtë. Sepse institucionet që dobësohen për t’i shërbyer një shumice sot mund të bëhen problem për atë shumicë nesër.
Demokracia funksionon vetëm kur institucionet janë më të forta se politikanët.
Në këtë kuptim, vendimi i Gjykatës Kushtetuese është një kujtesë e rëndësishme për të gjithë sistemin politik kosovar. Ai kujton se shteti nuk ndërtohet duke zgjeruar pushtetin e institucioneve përtej kufijve kushtetues, por duke respektuar këta kufij.
Dobësimi i njërit prej këtyre institucioneve dëmton të gjithë sistemin.
Pikërisht për këtë arsye, vendimi i Gjykatës Kushtetuese ka një rëndësi që shkon përtej konfliktit të momentit. Gjykata Kushtetuese i dha politikës kosovare kohë. I dha mundësinë për të reflektuar dhe për të korrigjuar kursin. Por ajo nuk mund të bëjë më shumë se kaq. Gjykata nuk mund të krijojë kompromis politik dhe nuk mund të ndërtojë kulturë demokratike.
Këto janë detyra që i përkasin vetë politikës.
Në fund të fundit, çdo krizë institucionale është edhe një provë karakteri për një sistem politik. Është momenti kur bëhet e qartë nëse politikanët janë të gatshëm të shohin përtej interesave të momentit.
Gjykata Kushtetuese bëri pjesën e saj. Ajo vendosi kufijtë juridikë të debatit dhe riktheu procesin politik brenda kornizës së Kushtetutës.
Tani radha është e politikës.
Shansi ekziston.
Dritarja është hapur.
Pyetja e vetme është nëse politika kosovare do të ketë mençurinë për ta shfrytëzuar atë.
