“Ne po kërkojmë të bëjmë një marrëveshje me Ukrainën, ku ata do të kompensojnë atë që po u japim ne, me pasuritë e rralla në tokat e tyre. Ne kemi një oqean në mes. Ata jo. Është më e rëndësishme për ta sesa për ne”, tha presidenti i SHBA-ve, Donald Trump.
Ishte kjo deklarata e dhënë nga zyra ovale e presidentit amerikan, Donald Trump, në shkurt të vitit 2025, që Ukraina t’i furnizonte vendin me metale të rralla në këmbim të mbështetjes financiare të Kievit në përpjekjet e luftës kundër Rusisë.
Ndër të tjera, plani propozon arritjen e marrëveshjeve me partnerë të huaj për të siguruar akses të përbashkët në burimet strategjikisht të vlefshme të Ukrainës.
Nuk ishte e qartë nëse Trump po i referohej të gjitha llojeve të mineraleve kritike apo vetëm mineraleve të rralla tokësore. Ai tha se Shtetet e Bashkuara po kërkonin të bënin një marrëveshje me Ukrainën për mineralet e rralla tokësore dhe gjëra të tjera të saj.
“Ne po investojmë qindra miliarda dollarë. Ata kanë toka të mëdha të rralla dhe unë dua sigurinë e tokës së rrallë, dhe ata janë të gatshëm ta bëjnë”, pohoi Trump.
Tokat e rralla janë një grup prej 17 metalesh që përdoren për automjetet elektrike, telefonat celularë, sistemet e raketave dhe pajisjet e tjera elektronike.
“Termi elementë të rrallë të tokës i referohet 17 elementëve kimikisht të ngjashëm brenda serisë së lantanideve. Elementët e rrallë të tokës e kanë mbajtur këtë emër që nga fundi i shekullit të shtatëmbëdhjetë. Ato përdoren në të gjitha llojet e elektronikës dhe teknologjive. Ato shpesh përshkruhen si “vitaminat” e industrisë sepse gjatë disa dekadave të fundit, përmes përparimeve në shkencën e materialeve, kanë mundësuar që teknologjitë tona të bëhen më të vogla, më të shpejta, më të forta dhe më elastike”, u shpreh Gjeografja në Institutin për Shkencat Humane, profesorja Julie Klinger.
Kina është prodhuesi më i madh në botë i mineraleve të rralla të tokës dhe shumë mineraleve të tjera kritike. Ajo përbën rreth 60 % të prodhimit global të minierave të metaleve të rralla të tokës, por pjesa e saj rritet në 90% të prodhimit të metaleve të rralla të përpunuara dhe magneteve.
Në një vlerësim të vitit 2024, Shërbimi Gjeologjik i Shteteve të Bashkuara (USGS) vlerëson rezervat globale, të paktën 110 milionë tonë, 44 milionë prej të cilave ndodhen në Kinë, deri tani prodhuesi më i madh në botë. 22 milionë tonë të tjerë janë në Brazil, 21 milionë në Vietnam, dhjetë milionë në Rusi dhe shtatë milionë tonë në Indi.
Ukraina ka depozita të 22 nga 34 mineraleve të identifikuara nga Bashkimi Evropian si kritike.
Në Gjermani, ka një depozitë të madhe në veri të Saksonisë, por ajo nuk është në përdorim. Në Evropë, ka gjithashtu depozita të mëdha, të pashfrytëzuara në Skandinavi. Suedia, për shembull, raportoi një zbulim të madh në 2023. Pyetja kryesore, megjithatë, është nëse minierat janë ekonomikisht të qëndrueshme, pasi përpjekjet e përfshira dhe kostot e mëvonshme mjedisore janë të larta.
Pse janë të rëndësishme metalet e rralla të tokës?
17 mineralet e rralla të tokës me ngjyrë të argjendtë në të bardhë nuk janë të rralla në tokë. Por depozitat janë më të vështira për t’u gjetur, dhe autenticiteti i tyre qëndron në procesin kompleks të ndarjes së tyre në materialet e nevojshme për të prodhuar magnete të përhershme të përdorura në një gamë produktesh.
“Mineralet janë në fakt relativisht të zakonshme në tokë, por vendet që kanë energjinë dhe kuadrin rregullator që është i përshtatshëm për përpunim dhe rafinim me kosto më të ulët, që do të thotë, me rrezik më të madh social dhe mjedisor, ato në pjesën e dytë të shekullit të 20-të u bënë gjithnjë e më të pakta. Dhe kjo është arsyeja pse në fillim të shekullit të 21-të, prodhimi u largua nga Perëndimi dhe u përqendrua në Kinë. Gjatë dekadës së fundit, ka pasur përpjekje të gjera të përbashkëta për të rifilluar minierat dhe përpunimin e metaleve të rralla të tokës në SHBA, në Kanada, Australi dhe në shumë vende të tjera”, pohoi gjeografja Klinger.
Metalet e rralla të tokës pas nxjerrjes përpunohen si magnete që inxhinierët i vënë më pas në përdorim në automjetet elektrike dhe turbinat me erë dhe në këtë mënyrë nxisin kërkesën e tregut në vitet e ardhshme.
“Ekziston një ndryshim i madh midis një depozite gjeologjike që përmban shumë elementë të rrallë të tokës nëntokësore dhe përdorimeve përfundimtare që i shohim kudo në teknologjitë dhe infrastrukturat tona përreth nesh, kjo varet nga ndarja, përpunimi dhe rafinimi i këtyre elementëve. Tani, për shkak se termi elementë të rrallë të tokës i referohet 17 elementëve kimikisht të ngjashëm që janë njëri pranë tjetrit në tabelën periodike, kjo do të thotë se ato janë në të vërtetë shumë të vështira për t’u ndarë, në mënyrë që të kemi një formë të pastër te metaleve që përdoren në gjithçka, nga trenat te turbinat me erë e deri tek raketat”, pohoi Klinger.
Çfarë i bën ato kaq të vlefshme dhe përse është çështje kaq e rëndesishme për SHBA-në?
Në sfondin e konfliktit tregtar me Kinën, i rindezur tani nga Presidenti i SHBA-ve, Donald Trump, rëndësia e metalit ka vazhduar të rritet. Metalet e rralla janë një pikë e dhimbshme për industrinë amerikane. Shtetet e Bashkuara dominuan tregun botëror për vite me radhë, por tani janë shumë të varura nga importet.
Mineralet e rralla janë bërë tepër të rëndësishme për ekonominë. Në epokën e digjitalizimit, ato janë një aset i rëndësishëm strategjik. Secili prej metaleve ka veti që e bëjnë atë të vlefshëm për industrinë, disa janë madje të domosdoshme. Europiumi (Eu), për shembull, përdoret për ekranet televizive. Metalet e rralla gjejnë aplikim edhe në prodhimin e dronëve, disqeve, lenteve teleskopike, raketave dhe avionëve luftarakë.
Ka disa zona në botë, ku proceset gjeologjike natyrore krijuan depozita mineralesh që përmbajnë sasi të madhe elementesh të rrallë në formë kristaline. Ndërsa çmimet e metaleve të rralla të tokës rriten, është me përfitim nxjerrja e mineraleve që përmbajnë, qoftë edhe përqindje të vogël nga këto metale.
Gjeologët nëpër botë kërkojnë vazhdimisht për depozita të reja të këtyre mineraleve të vlefshme. Në një njëjtën kohë, po shtohet edhe interesi në riciklimin e elementëve nga mbetjet elektronike.
