Nga Fatos Çoçoli
Më 4 mars 2026, në disa pika shitjeje me pakicë të karburanteve në Tiranë çmimi i naftës arriti 179 lekë për litër, nga 175 lekë për litër që tregtohej më parë. Çmimi u rrit me 4 lekë.
Rritja e menjëhershme e çmimit të karburanteve në Shqipëri vetëm pesë ditë pas përshkallëzimit të konfliktit në Iran, ka ngritur pikëpyetje serioze mbi mënyrën se si funksionon tregu i hidrokarbureve në vend. Në shumë raste, reagimi i çmimeve në tregun vendas duket më i shpejtë se vetë zhvillimet reale në tregjet ndërkombëtare, duke krijuar dyshime për abuzim dhe mungesë transparence. Ndërsa e kundërta nuk ndodh asnjëherë. Pra, kur çmimi i naftës në tregjet ndëkombëtare bie, ai pothuajse asnjëherë nuk bie edhe tek ne. Në raste shumë të rralla dhe vetëm pasi të kenë kaluar disa javë.
Nuk mund të rritet karburanti sa hap e mbyll sytë!
Lufta ajrore në Iran ka ndikim të drejtpërdrejtë në tregjet globale të naftës, pasi rajoni është një nga qendrat kryesore të prodhimit dhe transportit të energjisë në botë. Megjithatë, efektet reale të një krize të tillë në çmimet ndërkombëtare zakonisht reflektohen gradualisht dhe varen nga faktorë të tillë, si ndërprerja e furnizimit, reagimi i tregjeve financiare dhe vendimet e vendeve prodhuese, sidomos të organizatës OPEC. Dhe vendimet e OPEC të këtyre ditëve janë për rritje prodhimi, pra për lehtësim dhe ulje të lehtësim të çmimit ndërkombëtar të naftës.
Në këtë kontekst, rritja e çmimit të karburanteve në Shqipëri vetëm pesë ditë pas nisjes së konfliktit është vështirë të justifikohet ekonomikisht. Karburanti që shitet në tregun vendas është importuar më herët, me çmime të përcaktuara në kontrata dhe në tregje që nuk ndryshojnë brenda natës. Pra, çmimi i karburantit që ndodhet aktualisht në depo dhe në pikat e shitjes nuk mund të jetë blerë me çmimet e reja që mund të krijohen nga tensionet gjeopolitike.
Çmimet nuk janë rritur në Kosovë, Maqedoni të Veriut dhe Mal të Zi
Ky fenomen është vënë re shpesh vetëm në tregun e karburanteve të Shqipëri. Gazetarë të ekonomisë në Prishtinë, Shkup dhe Podgoricë raportojnë se nuk ka lëvizje në çmimet e naftës në vendet e tyre. Vetëm tek ne çmimet rriten menjëherë kur ka tensione apo pritshmëri për rritje në tregjet ndërkombëtare, por ulen shumë më ngadalë kur çmimet globale bien. Kjo sjellje krijon perceptimin e një tregu që nuk funksionon plotësisht sipas rregullave të konkurrencës së lirë.
Pasojat për ekonominë janë të drejtpërdrejta. Rritja e çmimit të karburanteve ndikon menjëherë në koston e transportit, në çmimet e produkteve ushqimore dhe në inflacionin e përgjithshëm. Në një ekonomi si ajo shqiptare, ku një pjesë e madhe e mallrave transportohen me rrugë dhe ku shumë biznese varen nga karburanti, çdo rritje e pajustifikuar rëndon drejtpërdrejt mbi qytetarët dhe bizneset.
Në këtë situatë, roli i institucioneve mbikëqyrëse bëhet thelbësor. Autoriteti i Konkurrencës, institucionet fiskale dhe strukturat e kontrollit të tregut duhet të analizojnë me kujdes nëse lëvizjet e çmimeve janë të justifikuara nga faktorët e tregut apo nëse kemi të bëjmë me sjellje spekulative. Autoriteti i Konkurrencës ka reaguar drejt menjëherë, duke deklaruar se do të kontrollojë pikat e shitjes me pakicë. Në këto pika nuk duhet të jetë vetëm ai, por edhe inspektorati përgjegjës për tregjet industriale tek ne.
Transparenca në formimin e çmimeve është një kërkesë legjitime e qytetarëve. Ata duhet ta dinë se sa është çmimi i importit, sa janë taksat dhe sa është marzhi i fitimit në çdo hallkë të zinxhirit të furnizimit.
Lufta ajrore në Iran patjetër që ndikon dhe do vijojë të ndikojë në çmimet e energjisë, por rritja e menjëhershme e çmimeve në tregun vendas pa një reflektim real të kostove krijon dyshime të forta për abuzim. Një treg i drejtë kërkon konkurrencë reale, transparencë dhe institucione që reagojnë në mbrojtje të interesit të qytetarëve.
