Moikomi ishte mistik i Mesjetës, i maskuar si njeri i Rilindjes. Nisej të zbulonte diçka por gjithnjë zbulonte diçka tjetër

Nga Ardian Vehbiu 

Kjo ditë nisi me lajm të keq: qenka ndarë nga kjo botë Moikom Zeqoja. Madje mjafton të them: MOIKOMI, dhe kam folur.

Emër që nuk kish nevojë për mbiemrin, mit i shkronjës shqip, i kulturës shqip, që funksiononte si institucion.

I sëmurë prej kohësh, i drobitur, i mpakur, nuk kish lejuar t’i humbiste asnjë foton drite, nga shkrimet. Moikomi – që artistët e mbanin më shumë për dijetar erudit, dhe dijetarët për artist erudit; ishte edhe produkt, edhe viktimë e kuriozitetit të tij gargantuan.

Poet, prozator, historian, arkeolog, studiues, bibliofik madje biblioman. Nuk ka emër që ta përmbajë. Librat e tij na zbukurojnë bibliotekat. E tërhiqte pa masë e shkuara, por vetëm e fermentuar në simbolikë: e lexonte me qasjen e një mistiku.

E tërhiqte e shkuara shqiptare, si një lloj manifestimi unik të shpirtit – ANIMA MUNDI; madje deri atje sa ta lexonte botën në prizmin e kësaj shqiptarie të amshuar. Marr tani nga rafti një libër të tijin, ndoshta për të më të dashurin (këtë ANIMA MUNDI, i vetmi që gjithnjë më pyeste nëse e kisha lexuar) dhe e hap në një faqe kuturu. Lexoj:

Procesi i rikrijimit të njeriut është një “imitatio Dei.” Poetët janë shkrimtarët e fjalëve, dhe si pasojë janë të papërkthyeshëm, sepse kur i përkthejnë fjalët e tyre ato zhduken. Rrëfimtari i një tregimi është një rrëfimtar pa qenie. Sepse vetë tregimi është tregimtari i vërtetë. Tregimi tregohet vetë. Në këtë kuptim, Patriarku është para së gjithash Matriarku (bëjnë fëmijë), domethënë ky është Zoti. Imitatio Dei, është njëkohësisht edhe “Imitatio Deae”.

Kështu dua ta kujtoj Moikomin: edhe të iluminuar, edhe të pakuptueshëm. Racional të kthjellët, aq sa mund të jetë i tillë zhbiruesi i teksteve të shkruara; por edhe irracional e të mjegullt, sa ç’mund të jetë, madje sa ç’duhet të jetë, poeti. Kish një lloj mahnitjeje intelektuale, ndaj gjërave që gjente – gjërave që kujtonte se gjente – e cila nuk e linte të arsyetonte ftohtë. Një mahnitje që e shtynte drejt analogjive.

Moikomi ishte mistik i Mesjetës, i maskuar si njeri i Rilindjes, Renaissance man. Nisej të zbulonte diçka por gjithnjë zbulonte diçka tjetër, hutohej dhe harronte për ku ishte nisur, dhe pastaj harronte edhe ku kish mbërritur. Studiuesit ndonjëherë nuk bindeshin, madje prisnin që t’i shkrihej dylli me të cilin kish ngjitur flatrat që t’i thoshin: “të thamë që do të rrëzoheshe!”; njerëzit e artit trembeshin prej dijes së tij dhe e gjykonin si tepër cerebral, për të qenë artist.

Përsiatjet e tij janë gjithnjë analogjike. Nga e ngjashmja, tek e ngjashmja. Kur flet për Nostradamus-in, një tjetër mistik me të cilin do të jetë ndier shpirtërisht i afërt dhe për të cilin ka shkruar një libër, i përmend një kalim me anije për nga Durrësi i tij (po aq kozmopolit sa edhe Moikomi vetë), sikurse i përmend arbëreshët e Kalabrisë së origjinës.

I përmend “Mesharin” e Buzukut, një libër i botuar në të njëjtin vit, 1555, me atë kur botoi Nostradamus-i profecitë. Pastaj përmend disa katrena ku ky “profet” flet për shqiptarët, dhe supozon se ai mund ta ketë njohur Barletin. Pastaj kalon te stratiotët, dhe te Lufta e Kosovës, që mund të jetë përmendur edhe ajo te katrenat. Nuk është se ia beson profecitë – por ia admiron vizionin. Sikurse beson si kabalist i mirë se, po të zotërojë alfabetin e duhur, mund të nxjerrë nga një tekst gjithçka.

Metoda e Moikomit, nëse mund ta quaj kështu, nuk ishte mirëfilli shkencore: atje ku të tjerët e përvetësonin dijen si tekst, ai e shkoqiste si kod. Kam dyshuar për një ndikim, në misticizmin e tij, nga sufizmi bektashi; i përthyer në ezoterizmin perëndimor. Kur ia lexon përsiatjet – dhe nuk janë pak – gjithnjë të duket sikur ai përshkruan majën e ajsbergut, duke e lënë pjesën tjetër nën ujë; dhe jo ngaqë luan me lexuesin, por ngaqë forca e tij, si autor, i ka rrënjët te sekreti.

Madje mund të thotë njeriu se Moikomi zbulonte një pjesë të vogël të këtij sekreti, për lexuesin, në mënyrë që ta bënte këtë të vetëdijshëm për pjesën tjetër. Shkruante – dhe nuk shkruante pak – që të ankohej, që të psherëtinte, për çfarë nuk mund të shkruhej. Sendërgjonte harta planetesh dhe galaktikash që lexuesi përndryshe nuk do t’i vizitonte dot kurrë. Nuk shihte as vizitonte botë të tjera, por shihte dhe vizitonte ndryshe.

Edhe pse ka shkruar poezi, dhe shumë të mira, poezia më e mirë e Moikomit shprehet pikërisht te kjo aftësi për të vendosur lidhje mes shkronjave simbolike të botës, dhe për t’i qepur këto në fjalë dhe metafora. Ambicia e tij ishte që në vepër të përfshinte mbarë botën e letrave. Por unë tani e kam të vështirë të përfytyroj se cila botë letrash mund ta përmbajë veprën e Moikomit.

Të qoftë dheu i lehtë, i dashur mik.