Nga Ivan Krastev
(Përshtati në shqip JavaNews.al)
Në novelën ‘Metamorfoza’ të Franc Kafkës, protagonisti Gregor Samsa zgjohet një mëngjes nga ëndrra shqetësuese dhe zbulon se është transformuar në një insekt gjigand. Është e panevojshme të thuhet se familja e Samsës u trondit dhe nuk ia kishte idenë se çfarë të bënte me krijesën e shëmtuar.
Europianët e njohin këtë ndjesi:
Në vitin 2018 ata u detyruan të pranon se Hungaria dhe Polonia kanë ndryshuar nga modele premtuese të demokracisë liberale në regjime me medime komploti dhe joliberale. Tashmë, pjesa tjetër e Evropës duhet të vendosë se çfarë të bëjë me krijesat e panjohura dhe jofamiljare që qëndrojnë në ‘shtëpinë’ e tyre.
Por së pari vlen të merret parasysh se pse ndodhën këto transformime joliberale. Pse njerëzit që ende e shohin veten si tërësisht evropianë miratuan një revoltë kundër Bashkimit Evropian, duke përqafuar ksenofobinë dhe nativizmin? Dhe përse libëralët në të gjithë Evropën nuk reagojnë në kohë?
Një pjesë e problemit është se elita liberale u bë e vetëkënaqur dhe shumë e bindur në fuqinë e institucioneve të BE-së për të frenuar lulëzimin e populizmit. Por më shumë se kaq, ata nuk e kuptuan se apeli i populizmit është më shumë psikologjik, sesa ideologjik.
Për të kuptuar metamorfozën e Evropës Qendrore, duhet të kemi parasysh se imperativi politik i rajon për pothuajse tre dekada ishte imitimi i Perëndimit. Ky proces ‘udhëtoi’ me emra të ndryshëm: demokratizimi, liberalizimi, konvergjenca, integrimi, evropizimi… Por ishte në thelb një përpjekje nga post-reformatorët komunistë për të importuar institucione liberale e demokratike, për të përshtatur kornizat politike dhe ekonomike perëndimore dhe për të pranuar publikisht vlerat perëndimore.
Në praktikë, kjo do të thoshte që vendet ish-komuniste ishin të detyruara të miratonin 20 mijë ligje dhe rregullore të reja. Asnjëra prej të cilave nuk u debatua në parlamentet përkatëse, për të përmbushur kërkesat për anëtarësim në BE.
Në këtë rast, adoptimi i një modeli të huaj të ekonomisë politike doli se kishte dobësi të papritura morale dhe psikologjike. Për imituesin, jeta bëhet e dominuar nga ndjenjat e papërshtatshmërisë, inferioritetit, varësisë dhe identitetit të humbur. Krijimi i një kopje të besueshme të një modeli të idealizuar kërkon kritika të pafundme. Nëse jo, përçmim për identitetin e dikujt. Kur një vend i nënshtrohet kësaj dorëheqje, një ndjenjë e dobësuar e vazhdimisht duke u gjykuar në mënyrë të pashmanshme, bëhet endemike. Në fund të fundit, realizimi i një ideali është i pamundur.
Nuk është e habitshme se viti 1989 krijoi një ndjenjë të zymtë pakënaqësie. Dhe sot, ky resentiment kombëtar është bërë forca lëvizëze prapa valës së nativit që shtrihet në të gjithë Evropën Qendrore dhe Lindore. Në zemër të kundërrevolucionit populist është një refuzim radikal i domosdoshëm për të imituar Perëndimin liberal-demokratik.
Një faktor tjetër kontribues është emigrimi masiv nga vendet e Evropës Qendrore pas pranimit të tyre në BE. Shpopullimi ndihmon për të shpjeguar pse vendet që kanë përfituar aq shumë nga ndryshimet politike dhe ekonomike të dy dekadave të fundit megjithatë ndjejnjë një humbje, madje edhe traumë.
Mes viteve 1989 dhe 2017, për shembull, Letonia, Lituania dhe Bullgaria kishin hemorragji respektivisht 27%, 23% dhe 21% të popullsisë së tyre. Në mënyrë të ngjashmë, 3.4 milionë rumunë dhe shumica e tyre të rinj, e lanë vendin e tyre që nga viti 2007. Në të gjithë rajonin, kombinimi i një popullsie me emigracionin masiv të plakur ka ngjallur panik demografik. I cili paradoksalisht është shprehur si një frikë nga refugjatët afrikanë dhe të Lindjes së Mesme. Pothuajse asnjë prej tyre nuk ka përfunduar në Evropën Qendron.
Disa evropianë perëndimorë janë ankuar gjithmonë për lëvizjen e lirë të njerëzve brenda BE-së. Por tani shumë evropianë qendrorë ankohen gjithashtu, edhe pse për arsye të kundërta. Konsideroni shembullin e një mjeku bullgar, i cili largohet nga vendi i tij në kërkim të mundësive më të miranë pjesën perëndimore të kontinentit. Ai jo vetëm që ia privon vendit talentin dhe aftësitë e tij, por i ‘plaçkit’ investimin që është bërë duke i ofruar atij arsimimin. Paratë që mjeku i dërgon prindërve të tij të moshuar nuk e kompensojnë dot këtë humbje.
Kjo na sjell përsëri në dimensionin psikologjik të metamorfozës së Evropës Qendrore. Nëse jetoni në një vend ku shumica e të rinjve mezi presin për tu larguar, do të ndiheni si një humbës pavarësisht se jetoni shumë mirë aty. Kjo ndjenjë e pashmangshme e humbjes dhe inferioritetit shpjegon pse Polonia është bërë ‘flamurtare’ i populizmit të ri. Fakti që i njëjti vend ka regjistruar edhe nivele në rënie të pabarazisë dhe rritje të standardeve të jetesës nga viti 2007 në 2017, vështirë se ka rëndësi.
Liberalët postkomunistë janë konsideruar si përfaqësues politikë të atyre që kanë lënë vendet e tyre me idenë për të mos u kthyer më. Ndërkohë sistemi perëndimor që duhej të shërbente si model për Evropën Qendrore, ka rënë në një krizë të sajën.
Nuk është për t’u çuditur pra, se ata që lanë pas shoqëritë e Evropës Qendrore kanë ngritur alarmin për depopullimin, madje edhe ‘zhdukjen etnike’.
“Kombi i Vogël”, shkroi romancieri Milan Kundera një herë, “është ai ekzistenca e të cilit mund të vihet në pikëpyetje në çdo moment. Një komb i vogël mund të zhduket dhe ai e di këtë”. Evropianët qëndrorë tashmë panë një botë në të cilën kultura e tyre po zhdukej. Dhe me nxitimin e ndryshimeve teknologjike dhe kërcënimit të zhvendosjes së vendeve të punës, ata kanë arritur të kuptojnë diversitetin etnik dhe kulturor si këcënim ekzistencial.
Megjithatë, teksa evropianët qendrorë kanë humbur oreksin e tyre për imitimin, ata gjithashtu e dinë se shpërbërja e BE do të ishte një tragjedi epike për vendet e tyre. Një thellim i ndarjes së Lindjes me Perëndimin nuk do ta ndryshonte shpopullimin, por kjo do të kërcënonte perspektivat ekonomike të tyre. Si rezultat, rajoni e gjen veten të regjur midis ngurrimit për të luajtur rolin e një pretendenti dhe frikës se kthesa e tij populiste mund të nxiste një kolaps të BE-së.
Sido që të jetë, ‘endrrat shqetësuese’ të Evropës Qendrore janë bërë një realitet i përhershëm.
/JavaNews.al/A.Rada
