Nga Suela Topi
Të paktën 29 rekomandime të bëra nga OSBE/ODIHR pas zgjedhjeve vendore të vitit 2013 dhe 23 rekomandime të ardhura nga vëzhguesit ndërkombëtarë pas zgjedhjeve lokale të vitit 2015-s, janë kryefjala e reformës zgjedhore, që pritet të nisë së shpejti. Vëzhguesit ndërkombëtarë, pasi ndjekin procesin parazgjedhor, ditën e zgjedhjeve, por dhe procesin e nxjerrjes së rezultateve apo ankimimeve, përgatisin një raport final për çdo problematikë të hasur në garën elektorale. Ky raport, që vjen disa javë pas procesit zgjedhor, përcjell rekomandime konkrete që synojnë të përmirësojnë zhvillimin e zgjedhjeve në Shqipëri dhe që t’i sjellin ato plotësisht në përputhje me angazhimet e OSBE-së dhe standardet e tjera ndërkombëtare për zgjedhje demokratike. Por pas zgjedhjeve parlamentare të vitit 2013 mungoi një reflektim ligjor i politikës mbi këto rekomandime, ndërkohë që ato u pasuan dhe nga rekomandimet e bëra pas zgjedhjeve të 23 qershorit 2015. Një rekomandim konstant i vëzhguesve ndërkombëtarë është eliminimi i çdo presioni politik mbi administratën publike, garancia për mundësi të barabartë për çdo garues, mes të cilëve dhe të pavarurit, shfuqizimi i dispozitave penale mbi shpifjen për të garantuar lirinë e fjalës apo edhe rritja e transparencës së fushatës elektorale.
Rekomandime prioritare
1. Vëmendje duhet të kushtohet për të sqaruar dispozitat e Kodit Zgjedhor të cilat përkufizojnë aktet normative dhe akte të tjera që duhet të miratohen vetëm me një shumicë të cilësuar, si dhe për të harmonizuar përkufizimet e zbatueshme me Ligjin për Gjykatat Administrative.
2. Në mënyrë që të garantohet barazia e votës, caktimi i numrit të mandateve për zonat zgjedhore duhet të bazohet në statistikat e fundit mbi shpërndarjen e popullsisë, sikurse përcaktohet me ligj.
3. Kodi Zgjedhor mund të ndryshohet për të ndaluar zëvendësimin diskrecional të anëtarëve të KZAZ-ve nga partitë politike.
4. Autoritetet dhe partitë politike mund të konsiderojnë marrjen e hapave më të vendosura për të siguruar që nuk ushtrohet presion mbi punonjësit e sektorit publik, aktivistët politikë si dhe persona të tjerë për të marrë pjesë në veprimtarinë e fushatës ose për të votuar në një mënyrë të caktuar.
5. Vëmendje mund t’i kushtohet ndryshimit të nenit 84.1 të Kodit Zgjedhor, duke sqaruar më tej se çdo material i lidhur me fushatën, i përgatitur nga subjektet zgjedhore duhet të identifikohet si material propagandistik dhe të mos detyrohen transmetuesit të transmetojnë në edicionet informative materiale të tilla të regjistruara më parë.
6. Kodi Zgjedhor duhet të garantojë të drejtat e të gjitha palëve të interesuara për të paraqitur ankesa administrative.
7. Kolegji Zgjedhor duhet të veprojë brenda kompetencave të tij dhe duhet ta detyrojë KQZ-në të miratojë vendimet e kërkuara.
8. Planvendosja e VNV-ve duhet t’u krijojë mundësinë vëzhguesve t’i ndjekin siç duhet të gjitha aspektet e numërimit dhe nxjerrjes së rezultateve.
9. Ndryshimet në Kodin Zgjedhor mund të sigurojnë që të gjithë vëzhguesit e akredituar të kenë akses të barabartë për kopjet e tabelave të rezultateve të QV-ve dhe ZAZ-ve.
Rekomandime te tjera/ Kuadri ligjor
10. Rekomandohet që dispozitat penale mbi shpifjen të shfuqizohen plotësisht dhe të rregullohen nga legjislacioni civil, në mënyrë që të mos kufizohet padrejtësisht liria e shprehjes.
11. Rekomandohen dispozita të cilat sigurojnë të drejta të barabarta për kandidatët e pavarur.
Administrata zgjedhore
12. Duhet të sigurohet pavarësia institucionale e KQZ-së.
13. Vëmendje mund t’i kushtohet vendosjes së kuotave gjinore për KQV-të dhe grupet e numërimit në administratën zgjedhore.
Teknologjitë e reja të votimit
14. Rekomandohet që çdo zbatim i projekteve pilote SEV dhe SEN të përcaktuara me ligj, të fillojë kohë më parë sesa zgjedhjet e ardhshme, duke përfshirë përgatitje të domosdoshme të tilla si miratimi i akteve nënligjore të detajuara dhe testimi i sistemeve.
Regjistrimi i zgjedhësve
15. Duhet të vazhdojë dhe të intensifikohet bashkëpunimi mes institucioneve qendrore dhe vendore në lidhje me masat për të zvogëluar numrin e regjistrimeve të dyshuara si të dubluara dhe numrin e zgjedhësve pa kod adrese të plotë, në mënyrë që të zgjidhen problemet e mbetura në lidhje me saktësinë e të dhënave për zgjedhësit.
16. Vëmendje mund t’i kushtohet ndërprerjes së praktikës së heqjes së zgjedhësve mbi moshën 100 vjeç nga listat e zgjedhësve dhe përfshirjes së masave jodiskriminuese për eliminimin e zgjedhësve që nuk jetojnë më.
17. Vëmendje duhet t’i kushtohet promovimit të mëtejshëm të kandidateve gra. Gjithashtu, Kodi Zgjedhor mund të ndryshohet për të parashikuar pozicionim më të ekuilibruar dhe të qën drueshëm të kandidateve gra në listat e partive politike.
Fushata zgjedhore
18. Abuzimi me burimet shtetërore, përfshirë burimet njerëzore, për qëllime të fushatës zgjedhore mund të ndalohet në mënyrë më të efektshme nëpërmjet zbatimit më të mirë të ligjit dhe vënies përpara përgjegjësisë të personave që e shkelin atë.
19. Institucionet e zbatimit të ligjit mund të rrisin përpjekjet për identifikimin, hetimin dhe ngritjen e akuzave për rastet e blerjes së votave.
Financimi i fushatës
20. Për të rritur transparencën e financimit të fushatës, rekomandohet të detyrohen pjesëmarrësit në zgjedhje t’i raportojnë rregullisht KQZ-së të gjitha të ardhurat dhe shpenzimet për qëllime fushate dhe t’i kërkohet KQZ-së që të publikojë raporte paraprake të financimit të fushatës përpara ditës së zgjedhjeve.
Media
21. Vëmendje mund t’i kushtohet emërimit në kohë të anëtarëve të BMM-së dhe sigurimit të një procesi gjithëpërfshirës për të gjitha organizatat jofitimprurëse mediatike,
22. Vëmendje mund t’i kushtohet përcaktimit të mëtejshëm të detyrave dhe përgjegjësive të BMM-së, duke përfshirë procedura për shqyrtimin e ankesave dhe pasjen e më shumë trajnimeve për stafin monitorues të medias.
23. Me qëllim rritjen e pjesëmarrjes dhe dukshmërisë së grave në fushatën zgjedhore, transmetuesi publik mund të ketë në vëmendje nxitjen aktive të pjesëmarrjes së grave duke mundësuar mbulim më të gjerë për kandidatet gra në edicionet informative, ndërsa BMM-ja mund të përfshijë një komponent gjinor në metodologjinë e tij për monitorimin e medias.
Ankimi në rrugë administrative dhe gjyqësore
24. Vëmendje mund t’i kushtohet shkurtimit të afatit për gjykimin e çështjeve parazgjedhore nga Kolegji Zgjedhor.
25. Gjykata Kushtetuese duhet të mos refuzojë në mënyrë të papërshtatshme juridiksionin për rishikimin e vendimeve të Kolegjit Zgjedhor.
26. KQZ-ja mund t’i kushtojë vëmendje miratimit të akteve nënligjore të cilat do të krijonin për depozitimin dhe gjykimin e ankesave që kanë të bëjnë me fushatën për komisionet zgjedhore të të gjitha niveleve, duke parashikuar juridiksion dhe afate të qarta.
Vëzhguesit vendorë dhe ndërkombëtarë
27. Ndryshimet në Kodin Zgjedhor mund të parashikojnë akreditimin e përfaqësuesve të medias si të tillë dhe jo si vëzhgues, dhe t’u garantojnë vëzhguesve vendorë të drejta të barabarta me vëzhguesit e partive politike.
Votimi dhe numërimi
28. Të gjithë aktorët duhet të respektojnë ndarjen e qartë mes vëzhgimit nga ana e përfaqësuesve të partive politike dhe punës së administratës zgjedhore, dhe të respektojnë dispozitat e ligjit. Zhvillimet paszgjedhore
29. Vëmendje duhet t’i kushtohet krijimit të një procesi ligjor më të efektshëm për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve mbi rezultatet, ku çështjet të shqyrtohen në shkallë të parë të gjykimit dhe të parashikohet e drejta për ankim në rrugë gjyqësore. KQZ-ja duhet të shqyrtojë në themel të gjitha provat përkatëse gjatë gjykimit të ankesave paszgjedhore.
OSBE/ODIHR: Komisionerë jopartiakë në të gjitha nivelet
Rekomandimet e bëra pas vitit 2015 sjellin për herë të parë në vëmendjen e politikës vendosjen e komisionerëve jopolitikë në çdo nivel të komisioneve zgjedhore ndërkohë që theksohet nevoja për të penguar blerjen apo identifikimin e votës, eliminimin e ndikimeve mbi median apo edhe publikimin e materialeve të përgatitura nga zyrat e partive.
1. Vëmendje duhet t’i jepet rritjes së pavarësisë, paanësisë dhe kapacitetit profesional të komisioneve zgjedhore. Ligji mund të ndryshohet në mënyrë që të lejojë caktimin e komisionerëve jo partiak në të gjitha nivelet dhe në këtë mënyrë të depolitizohet administrimi zgjedhor.
2. Kodi Zgjedhor duhet të ishte ndryshuar në mënyrë që të eliminonte mangësitë dhe paqartësitë e identifikuara në raportet e mëparshme të OSBE/ODIHR-it.
3. Kuadri ligjor që rregullon zgjidhjen e mosmarrëveshjeve zgjedhore duhet të rishikohet lidhur me subjektet që kanë të drejtë ankimimi, afatet për gjykimin e ankesave dhe juridiksionin mbi listat e zgjedhësve dhe ankesat e lidhura me fushatën.
4. Çdo lidhje midis votës dhe një zgjedhësi specifik nuk duhet të jetë e mundur.
5. Dispozitat penale për shpifje duhet të shfuqizohen.
6. Komisionet Zgjedhore dhe gjykatat duhet të shqyrtojnë përmbajtjen e të gjitha provave.
7. Vëmendje duhet t’i kushtohet shfuqizimit të dispozitës të Kodit Zgjedhor që lejon filmimet e prodhuara nga partitë politike të transmetohen në lajme.
8. Afatet e përshpejtuara për dorëzimin e raporteve financiare tek audituesit e KQZ-së dhe publikimi i tyre në kohë duhet të përcaktohen ligjërisht.
9. Kufizimet e përgjithshme të së drejtës për të votuar të personave me aftësi të kufizuara mendore duhet të hiqen ose duhet të vendoset rast pas rasti, duke u bazuar në rrethanat specifike.
10. Të gjithë zgjedhësve duhet t’u caktohet një kod i saktë identifikues. Autoritetet duhet të hetojnë në kohë pretendimet për zgjedhës të shtuar në regjistrin civil dhe listat e zgjedhësve në kundërshtim me ligjin.
11. Rregullat për regjistrimin e kandidatëve duhet të jenë të qarta para zgjedhjeve.
12. Kodi Zgjedhor duhet të përfshijë dispozita në lidhje me kohën dhe kushtet për tërheqjen nga gara të kandidatëve të regjistruar.
13. Autoritetet dhe partitë politike duhet të sigurohen që të mos ushtrohet presion ndaj punonjësve të sektorit publik dhe mos keqpërdoren burimet shtetërore për qëllime elektorale.
14. Blerja e votës duhet të përcaktohet qartë në ligj dhe duhet të jetë subjekt i sanksioneve efektive në përpjesëtim më shkeljen e kryer.
15. Kandidatëve të pavarur duhet t’u sigurohet akses i barabartë i fondeve publike.
16. Anëtarët e AMA-së duhet të emërohen në një mënyrë që të sigurojnë pavarësinë e saj nga politika.
17. Kodi Zgjedhor duhet të qartësojë dispozitat për sanksionet për mbulim mediatik të pabalancuar.
18. Autoritetet duhet të mendojnë për të fuqizuar transmetuesin publik shtetëror.
19. Të dhëna të sakta mbi pronësinë e mediave duhet të bëhen publike, në mënyrë që të zbulohen ndikimet e mundshme në politikat editoriale.
20 .Nevojiten programe edukuese për nevojat e komuniteteve rome dhe egjiptiane.
21. Për të siguruar zgjidhje efektive, duhet të respektohen afatet ligjore për gjykimin e ankesave.
22. Duhen masa shtesë për të garantuar votën e zgjedhësve me lëvizshmëri të kufizuar.
23. Vëmendje duhet t’i kushtohet rritjes së transparencës në procesin e nxjerrjes së rezultateve./Shekulli/
