Kriza e vetme politike që kemi, është politika ndaj drejtësisë

Nga Mero Baze

Duhet të pranojmë se lajmet rreth drejtësisë dhe debatet për nevojën e standardeve në hetim dhe gjykim nuk janë lajme popullore. Nevoja për të pasur një pushtet gjyqësor të pavarur dhe të aftë të çojë para drejtësisë zyrtarët e lartë, dhe arkitektura artificiale që ndërtuam nga ana tjetër për Reformën në Drejtësi, duket se e kanë zhdukur këtë debat.

Në tërësinë e vet, opinioni publik është i kënaqur që SPAK është kthyer në një gijotinë për çdo zyrtar të lartë nën akuzat për korrupsion, dhe nëse tenton të bësh debat për standarde, shkelje ligji, apo akoma më keq mungesë provash, ti do të përballesh me një ushtri njerëzish të fyer. Dhe kjo vjen nga fakti se vëmendja ndaj këtyre mungesave është bërë popullore kur me to janë përballur zyrtarë të lartë, politikanë që ndajnë opinionin publik, dhe jo fatet e qytetarëve të thjeshtë.

Njësoj si ata, drejtësia vepron te ne dhe ndaj qytetarëve të thjeshtë, pa mbështetje, pa zë dhe pa shpresë se një ditë do të ketë një gjykim të drejtë për ta. Por askush nuk është kujtuar për ata.

Gati një vit më parë, kryeministri Edi Rama premtoi se do të kishte dëgjesa parlamentare dhe debate publike rreth mënyrës se si po funksionon Reforma në Drejtësi; si po krijohen standardet e hetimit dhe gjykimit që po i japin fund pandëshkueshmërisë; dhe si po funksionon balanca e pushtetit brenda drejtësisë, por nuk është bërë asgjë. Të gjithë janë të kompleksuar se nëse tani diskutojnë standardet e drejtësisë, duken sikur janë kundër Reformës në Drejtësi.  Madje sot edhe Sali Berisha, që shan çdo të hënë Altin Dumanin, ishte dakord që të mos preket më Reforma në Drejtësi. Dhe atij i duket në favor.

Ajo që po ndodh sot nuk është thjesht një krizë institucionale, as një krizë kushtetuese, dhe as një krizë qeverisëse në kuptimin klasik të humbjes së shumicës parlamentare. Kriza aktuale është një krizë politike e qartë, e prodhuar nga mosveprimi i politikës në ushtrimin e përgjegjësive të saj kushtetuese.

Politika sot shfaqet e paralizuar dhe e dorëzuar në ushtrimin e funksioneve të saj. Mazhoranca, e bllokuar nga komplekset që ka ndërtuar rreth mbrojtjes së reformës në drejtësi që vetë realizoi. Opozita, e etur për pushtet pa kaluar nëpër zgjedhjesh, pasi është refuzuar në mënyrë të përsëritur nga qytetarët. Forcat e reja politike, që në mungesë të ideve dhe projekteve qeverisëse, përpiqen ta zëvendësojnë politikën me drejtësinë, duke u shfaqur në rolin e prokurorit publik. Media, nga ana e saj, është e ekzaltuar nga ky proces, sepse është shndërruar në arenën ku zhvillohet gjyqi publik, një “Big Brother” kombëtar i drejtësisë, ku hetimi dhe dënimi konsumohen si spektakël.

Ndërkohë, në debatin publik po artikulohet gjithnjë e më shpesh edhe ideja se ndërkombëtarët po e përdorin drejtësinë si instrument ndikimi politik, më tepër në funksion të interesave të taksapaguesve të tyre sesa të qytetarëve shqiptarë. Por, pavarësisht rolit të të gjithë këtyre aktorëve, një e vërtetë mbetet thelbësore, në këtë krizë politike, përgjegjësia kryesore bie mbi forcën që mban pushtetin, mbi aktorin sovran të sistemit demokratik, atë që ka marrë mandatin më të madh nga qytetarët shqiptarë për të qeverisur, Partisë Socialiste të Shqipërisë

Si çdo krizë politike, edhe kjo nuk lind as brenda një dite dhe as nga aktet e një institucioni të vetëm. Ajo është produkt i një serie (mos)veprimesh institucionale dhe politike, të shtrira në kohë. Prej vitesh tashmë, forca politike e cila drejton vendin, me të drejtë, adoptoi një tezë që mund të konsiderohet virtyt institucional: “ne nuk merremi me drejtësinë”. Kjo u kuptua si mosndërhyrje në dosje konkrete dhe si shkëputje nga një kulturë shekullore ku politika kontrollonte çdo çështje penale me ngarkesë politike. Por në kohë, kjo tezë u shndërrua në diçka shumë më të dëmshme: në heqje dorë nga funksioni kushtetues i politikës, për të vendosur kufij, për të balancuar dhe për të korrigjuar pushtetin gjyqësor. Politika hoqi dorë nga atributet që vetë Kushtetuta ia jep për të mbajtur drejtësinë brenda ligjit, duke lejuar deformimin e ligjit nga një pushtet që, sipas kushtetutës, është i detyruar të ecë vetëm brenda tij. Me fjalë të tjera, drejtësia u lëshua pa duar.

Në një shtet të së drejtës, politika nuk i thotë drejtësisë kë të hetojë apo kë të dënojë. Por politika ka detyrimin kushtetues t’i vendosë drejtësisë kufijtë dhe mekanizmat e kontrollit, për të mbrojtur interesin publik nga abuzimi i çdo pushteti. Kur kjo nuk ndodh, problemi nuk është drejtësia “e fortë”, por politika e dobët dhe e heshtur, që heq dorë nga ushtrimi i sovranitetit të deleguar nga qytetarët. Pasoja është kjo që sot duket qartë: një sistem drejtësie që vepron gjithnjë e më shpesh jashtë standarde procedurale kushtetuese; masa sigurie që shërbejnë më shumë për ndëshkim publik sesa për mbrojtjen e hetimit; gjykata që konfirmojnë mekanikisht kërkesat e prokurorisë, jo nga bindja juridike, por nga frika se mos nesër bëhen vetë subjekt i hetimit; institucione të qeverisjes së gjyqësorit që, më shumë se sa qeverisës të sistemit, duken të varura prej tij.

Kjo nuk është drejtësi evropiane. Ne kemi kaluar nga paprekshmëria e politikës, tek pushteti i pakufizuar politik i drejtësisë. Ky parim nuk është “akuzë” por themel i eikulibrit të pushteteve. Drejtësia, ashtu si çdo pushtet tjetër në Republikë, nuk ndërtohet mbi supozimin e virtytit absolut të aktorëve të saj, por mbi llogaridhënie institucionale, kufijt kushtetues dhe kontroll demokratik. Kur këto mungojnë, pushteti nuk bëhet më i fortë; bëhet më i rrezikshëm, bëhet më abuziv.

Dhe në këtë kuadër nuk është aspak problem se SPAK po heton këto fenomene apo politikanë; ky është një detyrim kushtetues. Problemi lind kur drejtësia nuk vepron më brenda ligjit dhe Kushtetutës, por shndërrohet në ligjvënës de facto, duke anashkaluar me shkathtësi kufijtë kushtetues. Problem akoma edhe më i madh është se politika e ka lejuar këtë. Kur arrestime dhe masa sigurie paralizojnë bashki, ministri dhe agjenci shtetërore; kur kryetarë të zgjedhur largohen de facto nga detyra pa vendim përfundimtar; kur prezumimi i pafajësisë shndërrohet në dënim publik, atëherë nuk kemi më thjesht problem drejtësie. Kemi problem qeverisjeje të shtetit dhe përgjegjësia për qeverisjen e shtetit, si një tërësi institucionale, është politike. Kryeministri dhe mazhoranca e mbajnë këtë përgjegjësi drejtpërdrejt nga vota e qytetarëve për të mbrojtur rendin kushtetues dhe funksionimin e shtetit; ata nuk mund të sillen si spektatorë. Ky model drejtësie është ndërtuar nën qeverisjen e Partisë Socialiste, me miratimin dhe me heshtjen e saj.

Në emër të reformës, u relativizuan standardet evropiane të procesit të rregullt ligjor; në emër të luftës kundër korrupsionit, u normalizua ideja se qëllimi justifikon mjetin. Por kjo është një logjikë thellësisht antievropiane: Europa nuk e mat drejtësinë me numrin e “golave” të shënuar, por me cilësinë e “lojës” dhe zbatimit të rregullave të saj.

Shqipëria nuk ka nevojë më për spektakël ndëshkimor, por për politikë që merr përgjegjësi dhe udhëheq edhe me kosto elektorale. Pavarësia e drejtësisë nuk është privilegj apo imunitet nga ligji, por përgjegjësi shtetërore. Kjo krizë nuk zgjidhet as me retorikë kundër drejtësisë, as me viktimizim politik. Ajo zgjidhet vetëm duke pranuar të vërtetën themelore: kjo është krizë politike dhe si e tillë, kërkon zgjidhje politike, me mjete politike dhe me aktorë politikë që kanë peshën e përgjegjësisë politike : Vendosje të qarta kufijsh kushtetues. Rivlerësim serioz institucional. Rikthim real dhe efektiv të rolit të Kuvendit. Standarde evropiane të zbatuara në praktikë, jo slogane të përsëritura në deklarata.

Ky është momenti për guxim politik. Pa amnistuar askënd. Duke mbështetur drejtësinë, por jo gabimet e aktorëve të përkohshëm të saj dhe as fishekzjarrët çorientues që e shoqërojnë shpesh veprimtarinë e saj. Reforma në drejtësi nuk u bë as për spektakël, as për statistika dhe as për të ndërtuar “heronjtë e rinj të integrimit”.