Nga Bjorn Runa
Ka një batutë të vjetër në lidhje me politikat europiane: merr çfarëdo gjëje që i emocionon njerëzit – paratë, ushqimet, futbolli apo seksi – vendosi parashtesën “euro” dhe do të kesh menjëherë diçka që tingëllon jashtëzakonisht e mërzitshme. Ndaj të komentosh zhvillimet e Eurovizionit të bën të ndihesh se po përjeton një varacion të të njëjtit parim. Kjo jo vetëm sepse çdo vit sjell të njëjtat rituale parashikimesh dhe entuziazmi patriotik, por mbi të gjitha sepse në shumicën e rasteve, edhe këngët më cilësore pjesëmarrëse do të harrohen pas dy javësh.
E megjithatë, ka herë pas here aty diçka për të cilën ia vlen të ndalesh.
Dy ditë më parë, Eurovizioni prezantoi videoklipin zyrtar të këngës me të cilën Shqipëria merr pjesë në festival: “Nân.” Klipi është i bukur dhe muzika gjithashtu. Kënga sillet rreth një skene mjaft të njohur për shumicën e shqiptarëve: imazhi i nëns që përcjell fëmijët në emigrim dhe pret tek pragu, shpesh më kot, që ata të kthehen një ditë. Është një imazh që mund kategorizohet si pjesë e një prej traditave më të vjetra emocionale të kulturës sonë, siç janë këngët e kurbetit. Për shekuj me radhë, këngët shqiptare i janë kthyer në mënyrë thuajse obsesive kësaj skene të të rinjve që ikin, ndërsa nënat dhe bashkëshortet vajtojnë në pritje, në pragjet e shtëpive që shpesh shemben nga brenda nën peshën e heshtur të kujtimeve, duke bërë që, edhe pse rrethanat historike mund të kenë ndryshuar, peizazhi emocional rreth kurbetit të mbetet pak a shumë i njëjtë.
Kjo këmbëngulje nuk është e rastësishme. Siç dihet, Shqipëria ka qenë në pjesën më të madhe të saj një shoqëri migratore. Mundësitë e kufizuara ekonomike dhe një histori politike e fragmentuar, i kanë shtyrë breza të tërë shqiptarësh që gjithmonë ta kërkojnë fatin tjetërkund. Në një realitet të tillë, për rrjedhojë, përvoja emocionale e ndarjes kërkonte gjuhën e saj, duke bërë që këngët e kurbetit të ktheheshin në ritual përmes të cilave dhimbja e ndarjes të mund të përjetohej me të tjerët dhe ndoshta të bëhej më e lehtë për t’u përballuar.
Megjithatë, nuk mund të mos vësh re një kontradiktë teksa i dëgjon sot këto këngë dhe sidomos ato që lindin dhe shkruhen në ditët tona. Ikja në këto këngë shfaqet thuajse si një lloj fati. Djali ikën i shtyrë larg nga varfëria, i detyruar nga rrethanat. Pra, fati e ndan familjen, ndërsa nëna, bashkëshortja dhe vetë shtëpia qëndrojnë pas si viktima pasive të kësaj ngjarjeje të pashmangshme.
Por realiteti historik ka qenë paksa më i ndërlikuar.
Për breza me radhë, familja ka luajtur dhe vazhdon të luajë një rol vendimtar në inkurajimin e të rinjve për t’u larguar nga vendi. Në të shkuarën, një djalë apo një burrë që nuk emigronte, shpesh gjykohej si joambicioz, frikacak apo dembel. Emigrimi pra nuk ishte vetëm çështje nevoje ekonomike por edhe një rit burrërie, pasi të duroje vështirësitë e kurbetit dhe t’i dërgoje më pas para familjes ishin një pjesë e përkufizimit që shoqëria kishte ndaj burrërisë.
Ky është dhe paradoksi që qëndron nën sipërfaqen e shumë këngëve të emigrimit, ku e njëjta familje që e inkurajon djalin apo burrin që të largohet për të këkruar fatin e tij tjetërkund, prodhonte më pas gjuhën emocionale të vajtimit të kësaj ikjeje.
Në këtë kuptim, vaji shërben edhe si një lloj ndërmjetësi kulturor, pasi e shndërron presionin shoqëror për të emigruar në një tragjedi emocionale, duke zëvendësuar ashpërsinë e pritshmërive me gjuhën e mallit. Pra, ikja nuk është më rezultat i një norme shoqërore apo vendimi kolektiv, por diçka që thjesht i ndodh familjes. Komuniteti e inkurajon dhe e shtyn të riun që të ikë dhe më pas i këndon dhimbjes së vet për humbjen e tij/saj.
Ajo që të bën përshtypje, e parë nga ky këndvështrim, nuk është bollëku i këngëve të kurbetit që riprodhohen në mënyra gjithnjë e më pak emocionale. Nëse shohim historinë tonë, është e kuptueshme që të kemi kaq shumë këngë kurbeti e emigracioni. Ajo që të bën përshtypje është përse nuk kemi të kundërtat e tyre?
Nuk ka pothuajse asnjë këngë ku nëna ta inkurajojë të birin që të qëndrojë. Thuajse asnjë, ose shumë pak, balada përftyrojnë fshatra që vendosin se të rinjtë e tyre duhet të qëndrojnë dhe të përballen të gjithë bashkë me vështirësitë. Në fakt është tejet e vështirë të gjeshh shembuj në traditën tonë që i bëjnë jehonë rezistencës kolektive ndaj rrethanave që i detyrojnë të rinjtë të emigrojnë. Fabulat janë gjithnjë individuale. Djali ose burri ikën i vetëm, ndërsa shtëpia e vajton në pritje. Jemi të gatshëm të bashkëndajmë dhimbjen, ndërsa zgjidhjen e problemit që e shkakton këtë dhimbje duhet ta gjejë individi, i vetëm.
E parë në këtë dritë, kënga e Shqipërisë në Eurovision 2026 nuk sjell ndonjë këndvështrim të ri ndaj problemit të vjetër të emigracionit. Por, ndoshta do të kishim pritur që pas tre dekadash emigrimi post-komunist dhe me transformimet e thella shoqërore që kjo ka shkaktuar, kultura jonë do ta trajtonte fenomenin në të gjithë kompleksitetin e tij. Emigracioni sot nuk është vetëm një histori sakrificash dhe malli. Ai përfshin familje të ndara për periudha të gjata, jetë transnacionale, përkatësi të paqarta etnike e kulturore.
Emigracioni sot është ndoshta përvoja më përcaktuese e shoqërisë bashkëkohore shqiptare, e megjithatë prodhimet tona kulturore bashkëkohore i qasen subjektit me fjalorin e emocional të periudhave shumë më të hershme, të trashëguar nga folklori i fundshekullit të 19-të apo fillimit të të 20-it, me nënën që pret te pragu, emigrantin e vetmuar dhe kujtimin me mall të shtëpisë së fëmijërisë. Sa për kontradiktat më të thella sociale që i detyrojnë njerëzit të emigrojnë, mbeten përgjithësisht të paeksploruara. Si rezultat të gjithë kësaj kemi një përsëritje kulturore të çuditshme, ku edhe pse vetë përvojae emigracionit ka ndryshuar në mënyrë dramatike, fabulat nëpërmjet të cilave e përshkruajmë, nuk kanë evoluar aspak.
Ndoshta detyra kulturore që na pret është të mësojmë të tregojmë histori për qëndresën, rezistenncën dhe përballjen pikërisht me ato forca që e bëjnë ikjen të duket si një fat i pashmangshëm.
