Nga Luan Rama
Nëse një roman na ndihmon të kuptojmë një skandal real, atëherë problemi nuk është letërsia që fantazon, por realiteti që hesht.
Historia e pushtetit na mëson se ajo nuk është vetëm histori ligjesh, institucionesh dhe vendimesh publike, por edhe histori e asaj që është fshehur me qëllim. Në çdo epokë, pushteti e ka ditur se e vërteta e thënë hapur rrezikon autoritetin, përkundër arsyetimit se e vërteta e koduar e forcon atë.
Në këtë kuptim, romani “Kodi i Da Vinçit” i Dan Brown-it nuk është thjesht një trillim apo thriller intelektual, por edhe një alegori moderne mbi marrëdhënien midis dijes, heshtjes dhe pushtetit.
Në botën e romanit, e vërteta nuk zhduket, por ruhet, fragmentarizohet dhe u besohet vetëm atyre që konsiderohen “të denjë”. Shoqëritë sekrete, institucionet fetare dhe autoritetet morale nuk veprojnë domosdoshmërisht për të mbrojtur të mirën absolute, por, për të ruajtur rendin dhe kontrollin. Kjo ide përputhet drejtpërdrejt me analizën filozofike të Michel Foucault-së, sipas së cilës dija nuk është neutrale: ajo është gjithmonë e lidhur me pushtetin dhe interesin.
Në politikën bashkëkohore, pushteti rrallëherë ka nevojë të gënjejë hapur. Më efektive është heshtja institucionale: mungesa e përgjigjeve, vonesa e hetimeve, deklaratat e paqarta dhe dokumentet e redaktuara. Heshtja nuk është boshllëk; ajo është një strategji. Ajo krijon konfuzion, lodhje publike dhe, me kalimin e kohës, harresë.
Shembujt janë të shumtë: skandale korruptive që nuk shkojnë kurrë deri në fund, përgjegjësi politike që shpërndahen në mënyrë abstrakte, apo krime që mbeten pa autor moral. Në shumë realitete moderne, përfshirë edhe ato demokratike, drejtësia ekziston më shumë si koncept sesa si praktikë. Kjo është loja sekrete e pushtetit: jo mohimi i së vërtetës, por neutralizimi i saj përmes kohës dhe heshtjes.
Në këtë kontekst, skandali i dosjeve të Jeffrey Epstein nuk përfaqëson një përjashtim tronditës, por një konfirmim brutal të mekanizmit të përshkruar në mënyrë letrare nga Dan Brown.
Nuk mund të thuhet se “Kodi i Da Vinçit” e “parashikoi” këtë skandal në kuptimin faktik, por ai e paratha logjikën e tij strukturore.
Ashtu si në roman, edhe në rastin Epstein nuk kemi të bëjmë me një komplot të centralizuar, por me një rrjet elitar bashkëfajësie, ku individë me pushtet politik, ekonomik dhe kulturor lidhen nga një interes i përbashkët: heshtja. Ajo që i mban të lidhur nuk është ideologjia, por informacioni komprometues. Kjo shpjegon pse ka kaq shumë emra të përfolur dhe kaq pak përgjegjësi konkrete.
Dosjet nuk u zhdukën; ato u fragmentarizuan, u redaktuan dhe u publikuan pjesërisht. Ky proces i kujton lexuesit mënyrën se si e vërteta në “Kodin e Da Vinçit” shpërndahet në simbole, kode dhe gjurmë të paplota. E vërteta ekziston, por nuk lejohet të bëhet tronditëse.
Ajo që trondit më shumë në skandalin Epstein nuk është vetëm përmbajtja e akuzave, por heshtja e institucioneve që supozohet të garantojnë drejtësinë. Këtu merr kuptim analiza e Hannah Arendt-it mbi “banalitetin e së keqes”: e keqja nuk shfaqet gjithmonë si akt ekstrem, por si mosveprim, vonesë dhe normalizim burokratik.
Pushteti nuk e mbron veten duke shpallur pafajësinë, por duke mos reaguar. Heshtja kthehet në provë force, jo faji. Në këtë mënyrë, qytetari shndërrohet në një “lexues kodi”, i detyruar të kuptojë realitetin përmes shenjave të tërthorta, rrjedhjeve të kontrolluara dhe mungesës së përgjigjeve.
Një rol kyç në këtë lojë sekrete luan edhe media. Kur skandalet trajtohen si lajme kalimtare, kur emrat përmenden pa analizë dhe kur vëmendja zhvendoset shpejt drejt temave të tjera, media bëhet pjesë e mekanizmit të heshtjes. Informacioni qarkullon, por pa peshë morale.
Kështu, e vërteta nuk mohohet, por zbrazet nga kuptimi i saj politik dhe etik. Publiku di, por nuk vepron; sheh, por nuk tronditet më.
Ashtu si në “Kodin e Da Vinçit”, edhe në realitetin politik bashkëkohor, e vërteta nuk është e ndaluar; ajo është e koduar. Loja sekrete e pushtetit nuk funksionon sepse njerëzit nuk dinë, por sepse lodhen së kërkuari kuptimin e plotë.
Skandali i dosjeve Epstein nuk është një rast i izoluar, por një pasqyrë e një sistemi që mbijeton përmes heshtjes dhe kompromisit. Në fund, pyetja nuk është nëse e vërteta ekziston, por nëse shoqëria ka ende guximin ta deshifrojë atë. Sepse loja sekrete vazhdon vetëm atëherë kur ne pranojmë të mos pyesim.
Problemi më i madh i epokës sonë nuk është mungesa e së vërtetës, por mungesa e tronditjes përballë saj. Ne jetojmë në një kohë kur skandalet nuk na zgjojnë më, por na lodhin; ku zbulesat nuk çojnë në ndryshim, por në indiferencë. Kjo është fitorja më e heshtur dhe më e rrezikshme e pushtetit: jo të na bindë se gënjeshtra është e vërtetë, por të na mësojë të jetojmë me të vërtetën pa reaguar.
Në këtë kuptim, loja sekrete nuk është më thjesht mekanizëm politik — ajo është bërë gjendje mendore kolektive. Pushteti nuk ka më nevojë të mbyllë arkiva; mjafton të hapë pjesërisht dosje. Nuk ka nevojë të censurojë; mjafton të mbingarkojë. E vërteta, e shpërndarë pa kontekst dhe pa kulm moral, humbet fuqinë e saj çliruese dhe shndërrohet në zhurmë.
“Kodi i Da Vinçit” na kujton se çdo shoqëri ka sekretet që zgjedh të mbrojë dhe të vërtetat që zgjedh të mos i përballojë. Skandale si ai i dosjeve Epstein nuk janë thyerje të rendit, por zbardhje të mënyrës se si funksionon rendi vetë. Ato nuk tregojnë se sistemi ka dështuar, por se ai funksionon pikërisht kështu.
Nëse një roman na ndihmon të kuptojmë një skandal real, atëherë problemi nuk është letërsia që fantazon, por realiteti që hesht.
Në fund, pyetja nuk është më “kush e fshehu të vërtetën?”, por “pse ne pranuam ta shohim pa vepruar?”. Sepse momenti më i rrezikshëm për një shoqëri nuk është kur e vërteta fshihet, por kur ajo del në dritë dhe nuk ndryshon asgjë.
Atëherë loja sekrete mbyllet jo nga ata që heshtin në majë të pushtetit, por nga ata që, poshtë, rikthejnë aftësinë për t’u tronditur. Vetëm aty fillon liria — jo si dhuratë e pushtetit, por si akt i ndërgjegjes.
